АҚША - НЕСИЕ САЯСАТЫНЫҢ ҚҰРАЛДАРЫ
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі: құқықтық мәртебесі және жүйедегі орны
«Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы» Заңына сәйкес, Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі (ҰБ) — Қазақстан Республикасының Орталық банкі және елдегі банк жүйесінің жоғары деңгейі. Барлық банктер қолма-қолсыз есеп айырысуларды Ұлттық банктің мекемелері арқылы жүргізеді, ал қажетті жағдайда Ұлттық банктен несие алады. Соның нәтижесінде қолма-қол және қолма-қолсыз есеп айырысу айналымы Ұлттық банкте және оның мекемелерінде шоғырланады.
Ұлттық банктің мүлкі мен қаржыландыру көздері
Ұлттық банк — ақша резервтері, алтын-валюта резервтері және өзге де материалдық құндылықтардан тұратын оқшау мүлкі бар заңды тұлға. Мүліктің қалыптасу көздеріне банк қызметінен түскен табыстар, бағалы қағаздардан түсетін табыстар және тиісті бюджеттерден бөлінетін дотациялар жатады.
Заңның 9-бабы бойынша
Ұлттық банк жарғылық қорын 10 млрд теңге көлемінде мына қаражаттар есебінен құрайды:
- республикалық бюджеттен бөлінген қаражаттар;
- мемлекеттен алынған негізгі қорлар;
- Ұлттық банктің тапқан пайдасынан аударымдар.
Негізгі қор ғимараттардан, құрылғылардан, көлік құралдарынан және өзге де құндылықтардан тұрады. Айналым қаражаты — Ұлттық банкке тиесілі ақша қаражаттары.
Қорлар, пайда және бюджетке аударымдар
Ұлттық банк резервтік және өзге де қорлар құрады. Резервтік қор жарғылық қор көлемінде қалыптастырылып, өзіндік табыс есебінен толықтырылады және белгіленген нормаларға сәйкес жүргізілетін операциялар бойынша шығындарды жабуға арналған.
Қаржылық жылдағы пайда сол жылға жатқызылатын табыстар мен шығындардың айырмасы ретінде анықталады. Шығындардың құрамына активтердің амортизациясы, оның ішінде банкноттар мен монеталардың құнының бір бөлігі кіреді.
Жарғылық, резервтік және басқа қорлар құрылғаннан кейін қалған пайданың бір бөлігі республикалық бюджетке аударылады.
Ұлттық банктің мақсаттары, міндеттері және негізгі бағыттары
Ұлттық банктің негізгі міндеті — Қазақстан Республикасының ұлттық валютасының ішкі және сыртқы тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Қосымша міндеттер
- Қазақстанның экономикалық дамуына және әлемдік экономикаға интеграциялануына ықпал ететін ақша айналысы, несие, банктік есеп айырысу және валюталық қатынастар саласындағы мемлекеттік саясатты әзірлеу және іске асыру.
- Ақша-несие және банк жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге жәрдемдесу.
- Банктер мен өзге де несиелік ұйымдардың қызметін реттейтін ережелерді әзірлеу және олардың орындалуын бақылау арқылы кредиторлар мен салымшылардың мүдделерін қорғау.
Жұмыстың негізгі бағыттары
Ресурстар мен айналысты басқару
Елдегі несиелік ресурстарды және ақша айналысын басқару.
Инкассация
Өз құрылымына қарасты мекемелер арқылы ақшалай түсімді инкассациялауды ұйымдастыру және жүзеге асыру.
Нормативтік база және есеп
Несиелік, есеп айырысу және кассалық операциялар бойынша (барлық банктер үшін міндетті) ережелер мен әдістемелік-нұсқаулық нормативтік актілерді шығару; есеп жүргізу мен банктердің есептілігін ұйымдастыру.
Лицензиялау және талдау
Банк қызметін лицензиялау; ақша-несиелік реттеу әдістері мен нысандарын талдау.
Қадағалау
Банк қызметін бақылау және қадағалау.
Талдау және зерттеу
Ғылыми-зерттеу және аналитикалық жұмыстар жүргізу.
Әлемдік тәжірибе: орталық банктің құқықтық ұйымдасу нысандары
Нарықтық экономика жағдайында Орталық банктің жұмысын ұйымдастырудың әртүрлі құқықтық нысандары қолданылады:
- капиталы 100% мемлекет қаражаты есебінен қалыптасатын унитарлық банк;
- акцияларының бір бөлігі мемлекетке тиесілі (немесе мемлекеттің қатысуынсыз) акционерлік қоғам;
- бірлестік типтес ұйым (мемлекеттің қатысуымен немесе қатысуынсыз);
- орталық банктің қызметін бірлесіп атқаратын тәуелсіз банктер жүйесі.
Мысалы, АҚШ-та орталық банктердің капиталына мемлекет тікелей қатыспайды: капитал Федералды резервтік жүйеге (ФРЖ) мүше банктердің жарна төлемдерінен құралады.
Валюта саясаты, қолма-қол ақша айналымы және эмиссия
Валюта режиміндегі өкілеттіктер
- Валютаны өзгертуге қатысты негізгі құқық Парламентке тиесілі.
- Ұлттық валютаның қызмет ету шарттарын, мерзімін және тәртібін айқындау құқығы Президентке жүктеледі.
- Ұлттық банк теңгенің шетел валюталарына айырбастау бағамын айқындау тәртібін белгілейді.
Қолма-қол ақша айналымы
Қолма-қол ақша айналымы банк кассасына үздіксіз қайтып келіп отыру тетігі арқылы жүзеге асады. Қазақстанда банкноталарды өндіру және коммерциялық банктерге инкассациялау қызметіне лицензия беру тәжірибесінің қалыптасуына байланысты, қолма-қол ақша айналымы 1996 жылға дейінгі кезеңмен салыстырғанда айтарлықтай өзгерді.
Екінші деңгейдегі банктер корреспонденттік шоттарындағы қаражат қалдығы шегінде қолма-қол ақша алады. Сонымен бірге операциялық кассадағы қолма-қол ақша қалдығына шек қойылмайды.
Негізгі ұғым
Эмиссия — мемлекет тарапынан банкноталар мен монеталардың, сондай-ақ бағалы қағаздардың шығарылуы. Эмиссия қолма-қол түрде де, қолма-қолсыз ақша нысанында да жүргізілуі мүмкін.
Қолма-қол эмиссия
Айналысқа банкноталар мен монеталардың қосымша шығарылуын білдіреді.
Ақша базасы, резервтер және ақша мультипликациясы
Банктердің депозиттік эмиссиясын реттеу Ұлттық банктің ақша базасын, ақша агрегаттарын және ақша мультипликациясын бақылауы арқылы жүзеге асады.
Ақша базасы
Ұлттық банк шығаратын ақша. Оның құрамына айналымдағы қолма-қол ақша, міндетті және артық резервтер кіреді.
Міндетті резервтер
Белгіленген нормативтер бойынша Ұлттық банктегі арнайы шотта сақталуы тиіс депозиттердің бөлігі. Кей жағдайларда қаржылық тұрғыдан тұрақты банктер үшін резервтеудің баламалы тәртібі қолданылуы мүмкін.
Артық резервтер
Банктердің Ұлттық банктегі корреспонденттік шоттарында қалған қаражат қалдықтары.
Айналымдағы қолма-қол ақшаның көлемі банктердің корреспонденттік шоттарындағы қаражатқа байланысты болғандықтан, Ұлттық банк ақша базасын екінші деңгейдегі банктердің Ұлттық банктегі корреспонденттік шоттарындағы қаражат көлемін реттеу арқылы ықпал етеді. Бұл ақша-несие саясаты құралдарын қолдану арқылы іске асады.
Ақша мультипликаторының шамасы міндетті резервтеу нормасына және қолма-қол ақшаның банктен тыс айналыстағы үлесіне тәуелді. Қолма-қол ақша банк жүйесінен тыс болғанда, мультипликация үдерісі әлсірейді.
Ақша айналысының жылдамдығы және монетаризация
Экономикадағы ақша айналысының жылдамдығы Ұлттық банк тарапынан тікелей реттелмейді, бірақ ол инфляция деңгейіне ықпал етеді және ақша-несие саясаты үшін маңызды көрсеткіш саналады.
Ақша айналысы жылдамдығының төмендеуі, әдетте, ұзақ мерзімді депозиттердің және ұзақ мерзімді инвестициялық несиелердің өсуін білдіреді. Бұл жалпы экономикалық тұрақтылық және ұлттық валютаға сенім болған жағдайда мүмкін.
Керісінше, айналыс жылдамдығының жоғары болуы ұлттық валютаға сенімнің әлсіреуін көрсетуі мүмкін: қолма-қол ақшаның ақша массасындағы үлесі өседі, ұзақ мерзімді жинақтардың үлесі азаяды, шаруашылық субъектілері ұлттық валютаны сенімді активтерге ауыстыруға бейім болады.
Монетаризация деңгейі
Монетаризация деңгейі ақша массасының жалпы ішкі өнімге қатынасымен анықталады. Айналыс жылдамдығы төмен болған сайын, монетаризация деңгейі жоғарылайды.
Мысал көрсеткіштер
- Франция (1989)68,5%
- Германия (1989)64,5%
- Ұлыбритания (1989)89,1%
- АҚШ (1989)77,5%
- Жапония (1989)116,7%
- Қазақстан (1995)шамамен 12%
Бұл көрсеткіш Қазақстан үшін жеткіліксіз деңгейде болғаны атап өтіледі.
Пайыздық саясат және қайта қаржыландыру мөлшерлемесі
Пайыздық саясат — ақша-несие саясаты құралдарының бірі. Ұлттық банк ақша нарығындағы сұраныс пен ұсынысқа, инфляция деңгейіне және инфляциялық күтімдерге сүйене отырып, ортақ қайта қаржыландыру мөлшерлемесін белгілейді. Бұл мөлшерлеме нарықтық пайыздарға ықпал ету үшін қолданылады.
Қайта қаржыландыру мөлшерлемесін айқындау кезінде Ұлттық банк пайыздың оң және нақты (инфляцияны ескеретін) деңгейде болуына мән береді. Теңге енгізілгеннен кейінгі кезеңде пайыздық саясаттың мақсаты — несиеге сұранысты тежеу арқылы ақша массасының өсу қарқынын баяулатып, инфляцияны төмендетуге ықпал ету болды.
Айырбас бағамы және валюталық сұраныс
Инфляцияға қарсы саясатта шетел валютасына шектен тыс сұранысты азайту шаралары да маңызды рөл атқарады. Теңге енгізілгеннен кейін алғашқы жарты жылда бағам айырмасынан алыпсатарлық табыс табу мүмкіндігі ірі банктердің қысқа мерзімді капиталын қарыз нарығынан валюта нарығына бағыттады. Айырбас бағамы арқылы өлшенетін теңгенің сыртқы құны мен пайыз мөлшерлемелері және бағалы қағаздардың табыстылығы арқылы өлшенетін ішкі құны арасындағы теңгерімсіздік ұлттық валютаның тұрақтылығына кері әсер етеді.
Қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің динамикасы
- 1994 ж. қаңтар–ақпан270%
- 1994 ж. наурыз–тамыз300%
- 1994 ж. қыркүйек280%
- 1994 ж. соңы230%
- 1995 ж.52,5%
- 1996 ж. қыркүйек30%
- 1997 ж.24%
Жалпы, қаржы операциялары бойынша пайыздық мөлшерлемелердің деңгейі қайта қаржыландыру мөлшерлемесін индикатор ретінде ескере отырып қалыптасады.
Пайыздық мөлшерлемелердің әртүрлі болуы, негізінен, қарыз мерзімінің айырмашылығына, төлемеу тәуекеліне және мөлшерлеменің өзгеру тәуекеліне байланысты. Мемлекеттік қазыналық міндеттемелер, банкаралық несие және Ұлттық банк ноталары бойынша мөлшерлемелер осы ерекшеліктерді көрсетеді. 1994 жылдың тамызынан бастап нақты нарықтық пайыз мөлшерлемелері оң мәнге ие болды. Қазыналық міндеттемелер мен Ұлттық банк ноталары бойынша табыстылықтың төмен болуы олардың сенімділігімен түсіндіріледі.
Резервтік талаптар: тәуекелді төмендету және несиелеуді реттеу
Банктерге берілетін несиенің көлемін реттеу, міндеттемелерді орындамау тәуекелін төмендету және акционерлер мен салымшылардың мүдделерін қорғау үшін Ұлттық банк резервтік талаптар механизмін қолданады.
Нормативтердің өзгеруі
- 1993 ж. 1 қаңтар: 18–20% (ережеге сәйкес).
- 1994 ж. бастап: теңгедегі және шетел валютасындағы депозиттік міндеттемелердің жалпы көлемінен 30%-ға дейін.
- 1994 ж. 1 тамыз: шетел валютасындағы депозиттер бойынша норматив 15%-ға дейін төмендетілді.
- 1995 ж.: 20%-ға дейін төмендеді.
- 1996 ж.: 15%-ға дейін төмендеді.
Ақша мультипликаторы және әсері
Міндетті резерв нормасының ұлғаюы 1994 жылдың бірінші жартысындағы ақша мультипликаторының жедел өсуімен түсіндірілді: 1994 ж. 1 қаңтарда ақша массасы ақша базасынан 1,61 есе асса, 1 сәуірде — 2,21, 1 шілдеде — 3,1 есеге жетті.
Резервтік талаптарды қолдану және қарыз алушылардың несие қабілеттілігін бағалауда қатаң тәсілді енгізу нәтижесінде 1994 ж. 1 қазанда ақша мультипликаторы 1,66 деңгейіне дейін төмендеді. 1995–1996 жылдары ол 1,8–1,9 аралығында сақталды.
Баламалы резервтеу және пайыз төлеу
Банктер резервтерінің шамадан тыс өсуіне байланысты резервтік талаптарды төмендетумен қатар, резервтеудің баламалы тәртібіне көшу мүмкіндігі пайда болды: экономикалық нормативтерді орындайтын банктердің корреспонденттік шоттарындағы қаражат мөлшері резервтік талаптан кем болмауы тиіс еді.
Ұлттық банк резервтік талап шегінен аспайтын орташа айлық қалдыққа байланысты банктің корреспонденттік шоты бойынша пайыз төлейді. Бұл шара резервтік талаптар жоғары болған жағдайда банктердің несие және тартылған депозиттер бойынша мөлшерлемелері арасындағы алшақтықты азайту қажеттілігінен туындайды.
1995 жылдың басында баламалы резервтеу тәртібін қолданатын банктердің үлесі 32,6% болса, жыл соңында 48,4%-ға жетті. Сол жылы банктердің 13,5%-ы резервтік талаптарды орындауды бұзған, мұндай жағдайларда айыппұл санкциялары қолданылды.
Халықаралық тәжірибе: міндетті резервтердің рөлі және шектері
Әлемдік тәжірибе міндетті резервтер деңгейінің тым жоғары болуы банк жүйесінің қаржылық делдал ретіндегі тиімділігін төмендететінін көрсетеді: резерв нормасының ұлғаюы несие ресурстарының экономикаға құйылуына кедергі келтіреді.
Жоғары міндетті резерв нормалары АҚШ-та және Германияда қолданылады. АҚШ-та міндетті резервтер сомасы банктің санатына, депозиттің мөлшеріне және түріне қарай сараланады. Олар федералды резервтік банктердегі пайызсыз депозиттік шоттарда сақталады.
АҚШ банк жүйесінде резервтердің басты рөлі — коммерциялық банктердің несие операцияларын бақылау. ФРЖ Басқарушылар кеңесі заңмен бекітілген резерв нормалары арқылы банктердің несиелеу қабілетіне ықпал етіп, банк несиесінің шамадан тыс кеңеюі немесе жеткіліксіздігін болдырмауға ұмтылады. Осылайша, резервтер өтімділіктің негізгі көзі емес, ең алдымен салымшыларды қорғауға және жүйелік тәуекелді шектеуге қызмет етеді деген көзқарас кең тараған.
Түйін
Міндетті резервтер — ақша-несие саясатының маңызды тетігі. Бірақ оның деңгейі тым жоғары болса, кредиттің қолжетімділігі төмендеп, экономиканы қаржыландыру арналары әлсіреуі мүмкін.