Йозеф Гайдн

Йозеф Гайдн (1732–1809): балалық шағы және алғашқы қалыптасуы

Йозеф Гайдн 1732 жылы 1 сәуірде Төменгі Австриядағы Рорау ауылында дүниеге келді. Әкесі кәсіби арбакеш-ұста (каретник), ал анасы аспаз болып жұмыс істеген. Ата-анасы музыканы жақсы көріп, үйде жиі импровизациялық кештер ұйымдастыратын: әкесі арфада ойнап, ән айтатын.

Гайнбург кезеңі: алғашқы музыкалық білім

Гайднның музыкалық қабілетіне мектеп мұғалімі әрі шіркеу регенті Франк назар аударып, оны Дунай жағасындағы Гайнбург қалашығына алып кетеді. Мұнда Гайдн шіркеу хорында ән айтып, музыкалық сауатын ашып, скрипка мен клавесинде ойнауды үйренеді. Бұл оқу шамамен үш жылға созылды.

Венадағы Қасиетті Стефан соборы: ауыр қызмет, бай музыкалық орта

Бір күні Гайнбург шіркеуіне веналық композитор және капельмейстер Георг Ройтер келеді. Ол Гайднның әдемі сопраносына және ерекше музыкалық дарындылығына көңіл бөліп, жас әншіні өзімен бірге Венаға алып кетеді. Гайдн Қасиетті Стефан соборының хорында қызмет атқарады.

Ройтер Гайднның алғашқы композициялық талпыныстарын жүйелі түрде қолдап, теорияны тереңдетуге жеткілікті уақыт бөлмеді: тоғыз жыл ішінде композициядан небәрі екі-ақ сабақ бергені айтылады.

Собордағы соңғы жылдардың бірінде (мәтін дерегі бойынша 1745 жылы) сол мектепке оның інісі Михаэль Гайдн келеді. Кейін Михаэль дарынды композитор әрі оқытушы ретінде танылып, Вебердің ұстаздарының бірі болады. Йозеф өз бетімен үйренген теориялық білімдерін інісіне үйретеді; екеуі де хорда жеке орындаушы ретінде көзге түседі.

Қиын кезең: күнкөріс, өздігінен оқу және Ф. Э. Бах ықпалы

Қызметтен кеткеннен кейін Гайдн бірнеше түн далада түнейді. Кейін жолдасының көмегімен шатыр астындағы шағын бөлме тауып, сонда қоныстанады. Бөлмеде ескі, сынған клавикорд болады. Ол шіркеулерге органшы болып орналасуға үміттенгенімен, бұл жоспарлары іске аспайды.

Ақша табу үшін Гайдн тиын-тебенге жеке сабақ береді. Суық әрі ылғалды бөлмеде өмір сүріп жүріп, ол клавикорд пен скрипкада ойнап, музыка теориясы туралы еңбектерді оқиды, әртүрлі композиторлардың шығармаларын зерттейді және өз туындыларын жазады.

Алғашқы сахналық тәжірибе: зингшпиль

1751 жылы Гайдн түнгі серенадаға қатысып жүргенде, оны комедиялық актер Курц байқайды. Ол жас композиторға «Асмодей, или Новый хромой бес» атты музыкалық комедия жазуды ұсынады. Бұл — 19 жастағы Гайднның алғашқы сахналық шығармасы, алайда оның музыкасы бүгінге дейін сақталмаған.

Никколо Порпора: шеберлік мектебі

Гайдн өз шығармаларында композиторлық техниканың жетіспейтінін сезініп, тереңірек оқығысы келеді. Қаражаты болмағандықтан, Венада тұрған итальяндық композитор, әнші және педагог Никколо Порпораның қасында сүйемелдеуші болып жұмыс істейді. Осы араласу арқылы Гайдн кәсіби композитордан кеңес алып, контрапункт пен генерал-бас саласындағы білімін жүйелейді.

Квартеттік орта және алғашқы үлкен өнім

1755 жылы Гайдн помещик Фюрнбергтің имениясындағы музыкалық үйірмеге қатыса бастайды. Фюрнберг білімді, музыканы сүйетін адам болған және үйінде квартеттік кештерді жиі өткізген. Ол Гайднды квартетте скрипка партиясын орындауға шақырады.

Бұл үйірмеге қатысқан кәсіби музыканттарға жалақы төленіп, Гайднның шығармашылық өсуіне мүмкіндік туады. Дәл осы орта үшін ол камералық-аспаптық жанрдағы алғашқы ірі еңбектерінің қатарын жазып, жиырмаға жуық квартет құрастырады.

Сарай қызметіне жол: Морцин және алғашқы симфониялар

Фюрнбергтің кеңесімен 1759 жылы Гайдн граф Максимилиан Морциннің сарайына капельмейстер болып қабылданады. Морциннің Лукавецтегі имениясында он екі музыканттан тұратын капелла болған. Гайдн осы құрам үшін көңіл көтеруге арналған дивертисменттер жазып, дәл осы кезеңде алғашқы симфонияларын дүниеге әкеледі.

Эстергази әулеті: 30 жылдық қызмет және шығармашылық қуат

Морцин сарайында шамамен екі жыл қызмет еткеннен кейін, 1761 жылы Гайдн венгр князі Павел Антон Эстергази капелласына жұмысқа орналасады. Ол мұнда отыз жылға жуық еңбек етеді. Капелла Эйзенштадтағы резиденцияда орналасып, бастапқыда 14 музыканттан тұрған.

Әкімшілік жүктемеге қарамастан, Гайдн өнімді жұмыс істеді. 1761 жылы жазылған «Таң» («Утро»), «Түс» («Полдень»), «Кеш» («Вечер») симфониялары Эстергази кезеңінің алғашқы жылдарындағы айрықша туындылар саналады.

Князь Николай Эстергази заманында музыка сарай өмірінің өзегіне айналды. Гайдн симфониялар, мессалар, квартеттер, опералар, қуыршақ театрына арналған музыка, сондай-ақ баритонға арналған шығармалар жазып, өз жетекшілігімен орындатты. Кейде капелла князьбен бірге Венаға барып, Гайдн өз симфонияларын дирижерлейтін. Дегенмен, сарай қызметі композитордың өмірін белгілі бір дәрежеде тәуелді етті.

«Прощальная симфония» (1772): драматизмге бетбұрыс

1772 жылы жазылған «Прощальная симфония» Гайднның ертерек симфонияларынан айқын ерекшеленеді және оның симфониялық мұрасында ерекше орын алады. Дәстүрлі төрт бөлімнің орнына бұл симфонияда бес бөлім бар. Шығармада көтеріңкі драмалық сипат күшейіп, ой тереңдігі мен формаға қатысты батыл шешімдер байқалады.

Шығармашылық кемелдену: «Париждік» симфониялар және жаңа белес

1780-жылдары Гайднның шығармашылығы кемелденіп, композиторлық стилі толық қалыптасады. Осы кезеңнің ең таңдаулы жетістіктерінің бірі — 1786 жылы жазылған алты «Париждік» симфония. Олар алғаш рет Парижде, Госсек жетекшілігімен орындалған.

1788 жылы ол ішекті оркестрге және балалар аспаптарының жиынтығына арнап «Балалар симфониясын» жазады. Сол онжылдықта Гайдн Вольфганг Амадей Моцартпен танысып, бұл таныстық екі композитордың да шығармашылық көкжиегін кеңейткен мәдени байланыстардың біріне айналады.