Психологиялық кеңес

Білім беру жүйесіндегі психологиялық қызмет: теория, тәжірибе және кеңес берудің орны

Білім беру жүйесіндегі психологиялық қызметтің теориясы мен тәжірибесін талқылау мәселелері психологтардың еңбектерінде ұзақ уақыттан бері қарастырылып келеді. Қазақстандағы психологиялық қызметке қатысты зерттеулер республикалық баспасөзде және жеке еңбектерде жарияланғанымен, психологиялық кеңес беруді жүйелі түрде кеңінен талдау және оны оқыту үдерісіне толық енгізу мәселесі әлі де жеткілікті деңгейде қолға алынбай отыр.

Ғылыми негіздер мен зерттеушілер

Кеңестік кезеңде және одан кейін психологиялық қызметтің, соның ішінде психологиялық кеңес берудің мазмұнын айқындауға үлес қосқан ғалымдар қатарында Г.С. Абрамова, Ю.Е. Алешина, А.А. Бодалев, Г.В. Бурменская, И.В. Дубровина, В.Н. Карандашев, А.Г. Лидерс, Е.И. Рогов, В.В. Столин бар.

Жоғары оқу орнында психологиялық қызметті ұйымдастыру, студент тұлғасын қалыптастыруда кеңес берудің маңыздылығы мәселелері О.М. Анисимова, Н.М. Владимирова, М.Д. Дворяшина, М.В. Зюзько, Н.С. Копеина, Б.Б. Коссов, Н.Н. Обозов еңбектерінде талданады.

Қазақстанда бұл бағытта зерттеу жүргізіп жүрген ғалымдардан Т.А. Абдрашитова (кеңес беруді психоактивті заттарға тәуелді адамдармен жұмыста қолдану), А.Р. Ерментаева (психологиялық тәжірибенің студенттің субъект-бағдарлы дамуына ықпалы), Е.Г. Ким (оқытуда эриксондық гипнозды қолдану) және басқа зерттеушілерді атап өтуге болады.

Ғылыми зерттеулер мен тәжірибені талдау психологиялық кеңес берудің адамның өмір сүруі үшін маңызды міндеттерді шешуге мүмкіндік беретінін көрсетеді. Атап айтқанда, психикалық дамуы қалыпты адамдар өздерінің өзін-өзі тану, өзін бағалау және өзін дамыту ресурстарын іске қосып, басқа адамдармен қарым-қатынасын жақсартуға, өзара әрекет дағдыларын дамытуға және қажетті тұлғалық қасиеттерін қалыптастыруға мүмкіндік алады.

Студенттік кезеңдегі рөлі

Кеңес алу барысында адам өз бойындағы ерекшеліктерін және әлеуетті мүмкіндіктерін айқынырақ аңғарады. Сондықтан психологиялық кеңес берудің жастық кезеңдегі, нақтырақ айтқанда студенттік шақтағы рөлі ерекше. Дәл осы уақытта болашақ маман жаңа, жеке өмір жолын бастаудың күрделі тоғысында тұрады.

Психологиялық кеңес беру: ұғымы және кәсіби талаптар

Психологиялық кеңес беру — оқу-тәрбие үдерісінде туындаған проблемаларды шешуге көмектесу. Бұл жұмыс психологтың кәсіби іскерлігін, дағдысын дамытумен қатар, арнайы дайындықты талап етеді.

Кеңес берудің кең тараған формасы

Психологиялық ағартудың ең көп тараған түрлерінің бірі — психологиялық консультация (кеңес беру). Ол бағдар беру, ағарту және оқу сабақтары аясында да жүзеге асырылуы мүмкін.

Мағынасы

Кеңес беру маманның клиентке ұсыныс айтуы, нақты мәселеге қатысты талқылау өткізуі, белгілі бір жағдайдағы мінез-құлыққа кәсіби пікір білдіруі ретінде түсіндіріледі.

Психологиялық кеңес берудің негізгі кезеңдері

1) Алғашқы кезең: байланыс орнату

Психологиялық контакт орнату, алғашқы әсер мен сенім деңгейін қалыптастыру.
Клиентті қабылдау, танысу, бастапқы мәлімет жинау.
Келісім жасау: мақсат, әдістер, ұзақтығы, құны (қажет болса), жауапкершілік, клиенттің құқықтары мен міндеттері.
Құпиялылық мәселелерін және оның шектерін нақтылау.

2) Клиентті сұрау кезеңі: мәселені нақтылау

Раппорт орнату және мәселенің мәнін анықтау.
Белсенді тыңдау техникасы: вербалды және вербалды емес компоненттер.
Қайталау (парафраз), орынды үзіліс жасау, нақтылаушы сұрақтар.
Мәселе түрлері: орталық мәселе, қорғаныс-мәселе, терең мәселе.
Мәселе кеңесші мен клиенттің бірлескен әрекеті барысында нақтыланатынын ескеру.
Аралық нәтиже: консультативтік болжамдар қалыптастыру және тұрақты раппортқа шығу.

3) Жұмыс кезеңі: психологиялық әсер ету

Клиенттің қиындықтарын түсінуіне және жеңуіне көмектесу.
Әртүрлі психотехникалық тәсілдерді қолдану.
Қарсыласу, трансфер және контртрансфер құбылыстарымен жұмыс.

Ескерту: қарсыласумен жұмыс істеудің табыстылығы кеңесшінің кәсіби даярлығына, шекараларды сақтай білуіне және эмоциялық тұрақтылығына тікелей байланысты.

4) Қорытынды кезең: нәтижені бекіту

Трансферден шығу және клиенттің дербестігін (суверенитетін) қолдау.
Кеңес беруден кейін жүріс-тұрысты бақылау және нәтижені қадағалау.
Жұмыстың негізгі принциптерін келісу: қолдау, қауіпсіздік, айқын мақсат және шынайы жоспар.

Психологиялық кеңесті ұйымдастыру

Психологиялық кеңес — рухани қолдауға мұқтаж адамға бағыт-бағдар беру, ақыл-кеңес айту және шешім табуына көмектесу. Кеңес арнайы жабдықталған бөлмеде, бөгде адамдардан оңашаланған жағдайда жүргізіледі және оған алдын ала уақыт белгіленеді.

Алғашқы кездесу

Психолог пен кеңес алушының алғашқы әңгімесі шамамен 10 минуттан 2 сағатқа дейін созылуы мүмкін. Бұл кезеңде кеңес алушы өз мәселесін толық баяндауға мүмкіндік алады, ал психолог зейін қойып тыңдап, нақтылаушы сұрақтар қояды.

Кеңес беру ұзақтығы мен форматы

Мәселенің күрделілігіне байланысты 1–2 рет немесе одан да көп кездесулер қажет болуы мүмкін.
Клиенттің бір ғана емес, бірнеше бөлек мәселелері болуы ықтимал; олар жеке-жеке қарастырылуы мүмкін.
Кей жағдайда мәселе тез шешіліп, тек қосымша қолдау мен ынталандыру қажет болуы мүмкін.

Кеңес берудің мақсаты мен міндеттері

Туындаған мәселені мүмкіндігінше қысқа уақытта шешуге көмектесу (мысалы, бала тәрбиесіне байланысты ата-ана арасындағы келіспеушілік, адамдар арасындағы реніш).
Мәселе жиі қайталанса, психопрофилактикалық жұмысқа бағыттау және өздігінен шешу дағдыларын дамыту.
Психологиялық білімді арттыру үшін пайдалы ұсыныстар мен ақпаратты тұрақты түрде жеткізу.
Нәтиже бірден байқалмауы мүмкін екенін түсіндіру: табыс көбіне бірнеше кездесудің қорытындысында бекітіледі.
Кеңес алушының бастапқы көзқарасын және кеңестен кейінгі көзқарасын салыстырып, ілгерілеуді айқындау.
Мәселені жеңілдетпей, оның маңызын мойындау және шынайы шешімге ынталандыру.

Психологиялық қызметтегі кеңес беру жұмыстары

Нақты міндеттер

1 Әкімшілікке, мұғалімдерге, тәрбиешілерге, ата-аналарға және басқа мамандарға оқыту, тәрбиелеу және бірлескен жұмыс мәселелері бойынша кеңес беру.
2 Балаларға оқу, жетілу, өмірлік және кәсіби өзін-өзі анықтау, ересектермен және құрбыларымен қарым-қатынас, өзін-өзі тәрбиелеу мәселелері бойынша жеке және топтық кеңес беру.
3 Педкеңестерге, әдістемелік бірлестіктерге, ата-аналар жиналыстарына қатысу, дәріс оқу арқылы психологиялық мәдениетті көтеруге ықпал ету.
4 Баланың тағдырына ықпал ететін шешімдерде (арнайы мекемеге жіберу, қамқорлық/асырап алу, ата-ана құқығы және т.б.) сұраныс бойынша кеңесші-сарапшы ретінде қатысу.
5 Тәрбиелеу жағдайларын жас ерекшеліктеріне сәйкестендіру, оқу-тәрбие шараларын жоспарлауға кеңесшілік қолдау көрсету.

Өшпенді ниетті және агрессияшыл клиенттерге кеңес беру

Кеңес беру барысында кері ниетпен келген немесе өшпенді клиенттер сирек кездескенімен, айтарлықтай қиындық туғызуы мүмкін. Мұндай мінез-құлыққа қатысты бірқатар сипаттамаларды Bird (1973) ұсынған. Кеңес берушілердің реакциясы әртүрлі болады: бірі өшпенділікке өшпенділікпен жауап қайтарса, енді бірі клиентті «өз жағына қаратуға» ұмтылады. Екі тәсіл де тәуекелді; кәсіби ұстаным — эмоцияны қауіпсіз арнаға бұрып, мәнін түсінуге көмектесу.

Клиенттің күйін байқау және тілмен жұмсақ белгілеу

Клиентке оның қаһарлы немесе өшпенді көрінуі мүмкін екенін жеткізу керек, бірақ «өткір» бағалаудан сақ болған жөн. Жұмсақ әрі нақты тіркестер көмектеседі:

«Сіз бір нәрсеге көңіліңіз толмай отырған сияқты.»
«Көңіліңіз қалды ма?»
«Ештеңе айтқыңыз келмей тұрғандай көрінеді.»
«Бұл сіздің ашулы екеніңізді білдіретін сияқты.»

Егер кеңес беруші клиенттің өшпенді ниет білдіруі мүмкін деп күмәнданса, «Не болды? Мен бір нәрсені дұрыс айтпадым ба немесе бір нәрсені ескермей қалдым ба?» деп нақтылап сұрағаны дұрыс.

Негізгі қағидалар

Мысқылға, кемсітуге немесе жек көрушілікке жол бермеу — өшпенділік терапевтикалық байланысқа кедергі келтіреді.
Клиенттің қанағаттанбауы кейде өте қарапайым себептен туындайды (сыртқы түр, дауыс ырғағы, жас ерекшелігі және т.б.).
Ашу — патологиялық құбылыс емес; ол өзін-өзі қорғау механизмі ретінде пайда болуы мүмкін және кейде қорқыныштан да әсерлі көрінеді.
Өшпенділіктің «тарихы» болады: балалық шақ тәжірибесі мен өмірлік оқиғалар жеке «өшпенділік стилін» қалыптастырады.
Кейде кеңес беруші клиенттің өткеніндегі белгілі бір адамды символдық түрде «алмастыруы» мүмкін; мінез-құлықтың түбірі клиенттің ішкі әлемінде жатады.

Ашық және жасырын агрессия

Кеңес беру кезінде өшпенділік пен кеңес берушіге бағытталған тікелей тіл тигізудің айырмасын ажырату маңызды. Агрессия көбіне жанама түрде байқалады: мысалы, клиент бұрынғы кеңес берушілер туралы әдейі жағымсыз әңгіме айтып, маманды пікірталасқа итермелеуі мүмкін. Мұндайда кеңес берушінің өзін ақтауы да, клиентпен тартысқа түсуі де тиімді емес. Негізгі мақсат — клиентке өз қиыншылығын қауіпсіз түрде баяндауға мүмкіндік беру.

Жасырын өшпенділік жиірек кездеседі және онымен жұмыс істеу күрделірек. Дегенмен кеңес барысында қауіп сезілсе, клиентке уайымын ашық айтуға жағдай жасау қажет: айтылмаған теріс эмоциялар ойлау мен мінез-құлыққа кері әсер етіп, психосоматикалық симптомдардың күшеюіне және кеңес беру үдерісінің қиындауына әкелуі мүмкін.

Қауіпсіздік және шекара

Психикалық бұзылыстары бар адамдардың барлығы бірдей қауіпті емес екені белгілі. Дегенмен нақты қауіп туындаған жағдайда кеңес беруші орынсыз «ерлік» жасамауы тиіс: тыныштық сақтап, клиентке қауіп төндіретін мінез-құлыққа жол берілмейтінін және қажет болса тәртіптік/қауіпсіздік шаралары қолданылатынын байыппен ескерткен жөн. Ақыл айтуда өшпенділік болмауы керек; көп жағдайда клиенттер шектеулерді қабылдайды, өйткені мінез-құлқының салдарына өздері де алаңдайды.

Психолог қызметі: лауазымдық міндеттер және мектептегі қызметтің мақсаты

Лауазымдық міндеттер

Оқушылардың психикалық және әлеуметтік саулығын сақтауға бағытталған кәсіби қызметті жүзеге асыру.
Болашақ мамандыққа бейімділікті анықтауға бағытталған жұмыстар жүргізу.
Оқушылардың тұлғалық және әлеуметтік мәселелері бойынша педагогикалық ұжымға бағдар беретін психологиялық-педагогикалық қорытынды дайындау.
Дарынды және үлгерімі төмен оқушылармен іс-шаралар ұйымдастыру.
Педагогтерге, ата-аналарға және мамандарға психологияны тәжірибеде қолдану бойынша кеңес беру арқылы құзыреттілікті арттыруға ықпал ету.
Психологиялық диагностика жүргізу, ауытқу дәрежесін айқындау, психологиялық-педагогикалық түзету жұмысын ұйымдастыру.

Мектептегі психологиялық қызметтің мақсаты

Мектептің білім беру ортасында арнайы жағдайлар қалыптастыра отырып, оқушылардың психологиялық даму үдерісін жүйелі түрде қолдау және басқару.

Психологиялық қызметтің міндеттері

1 Оқытудың әртүрлі кезеңдерінде оқушылардың психологиялық даму нәтижелерін бақылап отыру.
2 Оқушылардың дамуындағы қиындықтарды шешуге психологиялық көмек көрсету үшін жағдай жасау.
3 Мектеп ішіндегі білім беру бағдарламалары мен технологиялардың оқушылардың индивидуалдық және жас ерекшеліктеріне сәйкестігін психологиялық талдау.
4 Оқу, тәрбие және даму үдерістеріне кеңес беру және ақпараттық-психологиялық қолдау көрсету.

Мектептегі психологиялық қызметтің негізгі жұмыс түрлері

Педагогтармен жұмыс

Тұлғаның психодиагностикасы және нәтижелерін түсіндіру.
Психологиялық ағарту.
Оқушылардың оқу мәселелеріне бағдарланған жұмыс формаларына қатысу.
Педагогтармен бірлесіп психологиялық-педагогикалық бағдарламаларды іске асыру.
Сынып сағаттарына және ата-аналар жиналысына психологиялық құралдар таңдауға көмектесу.
Жас мамандардың жаңа кәсіби ортаға және ұжымға бейімделуіне көмек көрсету.
Нақты баламен қарым-қатынас орнатуда қиналатын педагогтармен психологиялық-әдістемелік жұмыс.

Ата-аналармен жұмыс

Отбасылық тәрбие стилін анықтау.
Балаларды тәрбиелеу және психологиялық даму мәселелері бойынша кеңес беру.
Психологиялық ағарту және профилактика (дәріс, әңгіме, әдебиет ұсыну).
Түзету және дамыту жұмыстарына қатыстыру.
Диагностика қорытындысы бойынша ақпараттандыру.

Психологиялық диагностика

Балалармен

Мектепке дейінгі жаста психологиялық зерттеу.
Оқуға психологиялық дайындықты анықтау (1, 5, 9 сынып).
Мектептік дезадаптация себептерін диагностикалау (әлеуметтік, индивидуалдық және т.б.).

Ата-аналармен

Бала–ата-ана қарым-қатынасын диагностикалау.
Сауалнама жүргізу.

Педагогикалық ұжыммен

Нақты сұраныс бойынша сауалнама жүргізу.
Психологиялық сауалнамалар ұйымдастыру.

Психологиялық кеңес беру

Балалармен

7–17 жас: мектептік дезадаптация (оқу және мінез-құлық мәселелері).
Мектепке дейінгі жас: психологиялық даму сұрақтары.
Жоғары сынып: кәсіби бағдар және кәсіби кеңес.
Отбасылық кеңес беру элементтері.

Ата-аналармен

Бала тәрбиесі, оқыту және өзара қарым-қатынас мәселелері.

Педагогикалық ұжыммен

Мектептік және әлеуметтік дезадаптация сұрақтары.
Тұлғалық және кәсіби қиындықтар бойынша қолдау.

Түзету-дамыту жұмысы

Жеке сұраныс бойынша психологиялық сабақтар жүргізу (бала/мұғалім/ата-ана бастамасымен).
Жобалау және модельдеу негізіндегі дамытушы сабақтар.
1-сынып: оқуға бейімделуге арналған психологиялық-педагогикалық бағдарлама.
5-сынып: бейімделу-дамыту ортасын қалыптастыру бағдарламасы.
Жеткіншектердің өмірлік және кәсіби өзін-өзі анықтау үдерісін белсендендіру сабақтары.
Бала–ата-ана қатынасына арналған дамытушы сабақтар.

Психологиялық ағарту (психологиялық мәдениетті көтеру)

Оқушылар

Психология сабақтары, сыныптан тыс іс-шаралар.

Ата-аналар

Жиналыс, семинар, тақырыптық кездесулер.

Педагогтар

Семинар, конференция, дөңгелек үстел.

Психопрофилактика

Оқу мен демалысты ұйымдастырудың ғылыми негізделген талаптарын түсіндіру.
Кикілжің және стресс жағдайларында, қиын жас кезеңінде өзін ұстау тәсілдерін үйрету.
Ішімдік пен есірткінің бала психикасына әсері туралы ақпараттандыру.
Тұлғаны үйлесімді дамытуға қолдау көрсету.
Дамудағы ауытқулардың алдын алу.

Әдістемелік-ұйымдастыру жұмыстары

Педагогтер мен әлеуметтік қызметкерлердің психологиялық біліктілігін арттыруға арналған семинарлар өткізу.
Ата-аналардың балалармен психологиялық сауатты қарым-қатынасын нығайту.
Әдістемелік материалдар әзірлеу.
Ғылыми зерттеулер жүргізу.
Ғылыми-практикалық семинарларға қатысу.