Республика ауыл шаруашылығының артта қалуы
Қазақстанның индустриялық дамуы: қалпына келтіру, серпін және қайшылықтар
Жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) жылдарында Қазақстанда өнеркәсіпті қалпына келтіру және дамыту үдерісі жанданды. Мұнай мен тұз өндіру жолға қойылып, жеңіл және тамақ өнеркәсіптері қайта іске қосылды. Теміржол желілерінің кеңеюі мен жүк айналымының артуы өндірісті қалпына келтірудің маңызды тірегіне айналды.
Көлік пен байланыс
- Петропавл—Көкшетау теміржолы іске қосылды.
- Жетісуда теміржол салу жеделдетілді.
- Орынбор—Ташкент және Сібір теміржолдарында жүк айналымы өсті.
Өндіріс пен жұмыс күші
- 1923 жылы: Екібастұзда — 500, Риддер мен Ақмолада — 300, Жетіқарада — 600 жұмысшы еңбек етті.
- Губерниялық және уездік қалаларда өндірісте шамамен 25 мың жұмысшы болды.
Нәтиже және қарқын
- 1925 жылға қарай өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемі 1920 жылмен салыстырғанда 5–6 есе өсті.
- 1921 жылғы 17% орнына кәсіпорындардың 60%-дан астамы қайта іске қосылды.
- 1923–1925 жылдары одақ қарауындағы кәсіпорындарда жұмысшылар саны 8%-ға, ал өлке өнеркәсібі бойынша 56%-ға артты.
Қалпына келтірудің нақты көрсеткіштері
Орал—Ембі ауданында 1925 жылы 195 мың тонна мұнай өндірілді — бұл 1920 жылмен салыстырғанда 80 мың тоннаға көп.
Доссор кәсіпшілігінде 1920 жылғы 10 ұңғыманың орнына 70 ұңғыма жұмыс істеді.
Риддер рудниктері мен Алтай кен-руда аймағындағы бірқатар кәсіпорындар қалпына келтірілді. Оларды кеңейту үшін 1925 жылы одақтық бюджеттен 4 млн сом бөлінді.
Былғары, тері илеу, тоқыма, ұн-жарма, май айыру, тұз, полиграфия, металл өңдеу салалары қайта жанданды.
Ұсақ өнеркәсіптің өсуі
Республикада ұсақ тауарлы өндіріс кеңейді: тон тігу, пима жасау, жүн түту, қарапайым ауыл шаруашылық құралдарын және тұрмысқа қажетті бұйымдарды дайындау ісі көбейді. 1925 жылы Қазақстанда 39 мың жұмысшысы бар 4 мыңнан астам осындай кәсіпорын мен ұстахана жұмыс істеді.
Индустрияландырудың басталуы: мақсаттар және бағыты
Халық шаруашылығын қалпына келтіру аяқталғаннан кейін Қазақстанда индустрияландыру бағыты іске аса бастады. Бұл үдеріс өндіріс құрал-жабдықтарын жасайтын және халық тұтынатын тауар шығаратын зауыт-фабрикалар салумен тығыз байланысты болды. КСРО-ның шығыс аудандарында, соның ішінде Қазақстанда, жаңа кәсіпорындар көптеп бой көтерді.
Экономикалық негіз
Индустрияландыруды негіздеуге Қазақстанның бай шикізат қоры ықпал етті: темір, көмір, мұнай, түсті металдардың мол кен орындары жаңа өндірістер мен құрылыстар салуға түрткі болды.
Әлеуметтік үміт
Индустрияландыру ұлттық жұмысшы табын қалыптастыруға, өндірістік-техникалық деңгейді көтеруге, өнеркәсіптік әлеуетті арттыруға және көлік пен ауыл шаруашылығын жаңа техникалық негізде жаңғыртуға мүмкіндік береді деп күтілді.
Идеологиялық тартыстар мен саяси кедергілер
Бұл кезеңде ұлыдержавалық шовинизм мен жергілікті ұлтшылдық сипатындағы пікірлер де байқалды. Кейбіреулер «көшпелі халық индустрияға төтеп бере алмайды» деген жаңсақ көзқарас ұстанды; енді біреулер индустрияландыру «ұлттық ерекшелікті бұзады» деп пайымдады.
Ф. И. Голощекин индустрияландыру идеясын қолдай отырып, ауыр өнеркәсіптен гөрі ауыл шаруашылығына жақын ұсақ және орта кәсіпорындарды дамыту бағытын ұсынды. Қазақтың алдыңғы қатарлы интеллигенциясы бұл жоспарға қарсы шығып, әсіресе Смағұл Сәдуақасов шикізатты өңдейтін кәсіпорындар салуды талап етті. Алайда бұл ұстанымдар «жергілікті ұлтшылдық» ретінде бағаланып, қуғындауға ұласты.
Ірі құрылыстар мен өндіріс серпіні
Түркістан—Сібір темір жолы (Түрксіб)
Өндіріс күштерін дамыту мен табиғи байлықтарды игеруді жеделдетуде Түрксібтің маңызы ерекше болды. Құрылыс 1927 жылы басталып, мемлекет тарапынан 200 млн сом қаржы жұмсалды. Нәтижесінде теміржол 17 ай бұрын аяқталып, 1930 жылғы 25 сәуірде іске қосылды. Бұл іске Т. Рысқұлов, М. Тынышбаев және басқа да мамандар елеулі үлес қосты.
Алғашқы өндірістік көрсеткіштер
- Cu Мыс өндіру: 2223 тонна.
- C Көмір қазу: 58,5 мың тонна.
- Oil Мұнай шығару: 269,1 мың тонна.
- ⚡ Электр станцияларының қуаты: 2 есеге артты.
Түсті металлургия, мұнай, көмір және химия
Риддер полиметалл және Қарсақпай мыс қорыту кәсіпорындары іске қосылып, жаңа техникамен жарақтандырылды. Балқаш мыс қорыту және Шымкент қорғасын зауыттары жұмыс істей бастады. Жезқазған, Текелі, Өскемен бағытындағы жаңа құрылыстар қолға алынды.
Қарағанды көмір алқабының орны айрықша болды. Ал алғашқы үш бесжылдықта мұнай өнеркәсібі бүкіл елдің мұнай өнімінің бестен бірін беріп, Одақ бойынша үшінші орынға шықты.
Химия мен энергетика да дамыды: Ақтөбе химия комбинаты, Шымкент химия-фармацевтік зауыты, Арал сульфат комбинаты іске қосылды; Теміртау синтетикалық каучук және Қаратау химия комбинаттарының құрылысы басталды.
Индустрияландырудың ірі нәтижелері
- Электр қуатын өндіру 1913 жылмен салыстырғанда 486 есе өсті.
- Соғысқа дейін мыңдаған шақырым жаңа жол салынды.
- 600-ден астам өнеркәсіп орны іске қосылды.
- Бүкіл өнеркәсіп өнімі 1913 жылмен салыстырғанда шамамен 8 есе артты.
- Ірі өнеркәсіп өнімі 19,5 есе өсті.
- 1928–1940 жылдары өнеркәсіпті дамытуға 4,6 млрд сом күрделі қаржы жұмсалды.
1940 жылы өндірісте жұмыс істейтін жұмысшылар саны 350 мыңға жетті, олардың жартысына жуығы қазақ жұмысшылары болды.
Инженер-техник кадрлар даярланып, олардың саны 11 мыңнан асты.
Өндірісте екпінділер, еңбек озаттары, шаруашылық есеп бригадалары және стахановшылар қозғалысы кең өріс алды.
Қайшылықтар: басқару тәсілдері, құрылымдық теңгерімсіздік және зорлық
Әміршіл-әкімшіл тәсіл
Индустрияландыру игі мақсаттармен басталғанымен, ол көбіне әміршіл-әкімшіл, бұлтартпайтын әдістермен жүргізілді. Асығыстық салдарынан үстемеленген жоспарлар қойылып, оларды сөзсіз орындау талап етілді. Көптеген құрылыстар жазықсыз қудаланған адамдардың еңбегімен салынды.
Өндірістік құрылымның біржақтылығы
Қазақстанда мұнай, газ, түсті металдарды өңдейтін, сондай-ақ машина жасаудың жетекші салалары (станок, прибор, автомобиль, трактор және ауыл шаруашылық машиналары) жеткілікті деңгейде қалыптаспады. Жеңіл өнеркәсіптің бірқатар салалары әлсіз дамығандықтан, тұтыну заттарының едәуір бөлігі республикадан тыс жерден әкелінді. Бұл біржақты даму үлгісі ұзақ мерзімді зардап қалдырды.
Ауыртпалықтың ауылға түсуі
Индустрияландырудың негізгі ауыртпалығы шаруаларға түсті: салық төлеу, заемдарға жазылу, қаржы мен қымбат бұйымдарды индустрияландыру қорына өткізу арқылы өнеркәсіпке ресурстар жиналды. Астық пен мал өнімдерінің басым бөлігін мемлекетке тапсыру міндеті күшейді.
Наразылық білдіргендер қудаланып, айдалып, аластатылды. Әсіресе ауқатты шаруалар нысанаға алынды. 1927–1928 жылдары ауқатты шаруашылықтар ауыл шаруашылығы салығының жалпы сомасының 33%-ын, ал мал өсіретін аудандар бойынша салықтың 25%-ын төледі. 1928–1929 жылдары салық көлемі өткен жылмен салыстырғанда 98,8%-ға артты.
Дегенмен халық индустрияландыру елді экономикалық артта қалушылықтан шығарады деген сеніммен еңбек қарқынын күшейтті. Бұл белсенділік отызыншы жылдардағы ірі нәтижелерге негіз болды.
Отызыншы жылдар: әлеуметтік өзгерістер және урбанизация
Индустрияландыру Қазақстанды аграрлы елден индустриялы-аграрлы елге айналдырды. Қалалар өсті, қала халқының үлесі артты, ұлттық жұмысшы кадрлары қалыптаса бастады, инженер-техникалық интеллигенция жасақталды.
Салалық басымдық
Өнеркәсіп өнімінің халық шаруашылығындағы үлесі 60%-дан асты. 1939 жылы өнеркәсіп үлесі 59,9%, ауыл шаруашылығы өнімі 41,1% болды.
Қалалардың іріленуі
Қала халқының 47,5%-ы 50 мыңнан асатын қалаларға шоғырланды. 1926 жылы мұндай қала тек Семей болса, 1939 жылы олардың саны жетіге жетті; Алматы, Қарағанды, Семей қалаларында 100 мыңнан астам тұрғын болды.
Жұмысшы табының қалыптасуы
1933 жылы жұмысшы табы халық шаруашылығында жұмыс істейтіндердің 23%-ына жетті (1926 жылы — 10,7%). Жаңа таптың өзегі болған өнеркәсіп жұмысшылары 111,5 мыңнан асты.
Қарама-қарсы беталыс
Индустрияландыру Қазақстанда орталықтандыру күшейген, жазалау аппараттары ықпал алған жағдайда жүргізілді. Қаржы жинаудың негізгі көзі ауыл-село халқының еңбегі мен дәулеті болды: индустрияландыру облигацияларын тарату, бағалы бұйымдарды тапсыру сияқты шаралар көбіне зорлыққа сүйенді.
Қазақстандағы ұжымдастыруға қарай бетбұрыс: ауыл шаруашылығының жағдайы
1921–1922 жылдары Қазақстан мен Түркістандағы аграрлық реформалар отарлау саясатының ауыр мұрасын жеңілдетуге бағытталды. Олар жергілікті ұлт еңбекшілері мен қоныс аударған еңбекші шаруалар үшін маңызды болды: көшпелі және жартылай көшпелі ауылдардағы кедейлер салықтан босатылып, жеңілдіктер алды.
Кооперацияның кеңеюі
Ұжымдандырудың алғашқы қарапайым түрлері дамыды: сауда-саттық, жабдықтау, несие, кей жерлерде мәдени-ағарту жұмысын біріктіретін кооперативтер пайда болды. Мемлекеттік кооперативтік сауда жүйесі құрылып, жәрмеңкелер мен сауда керуендері жаңа мазмұнда қайта жанданды.
1923 жылдан бастап ауыл шаруашылығы өндіргіш күштерінің баяу болса да өрлеуі байқалды: техника мен құрал-жабдық, тұқымдық астықпен қамтамасыз ету жақсарды, мал саны өсті.
Жерге орналастыру және ұжымдық құрылымдар
1924 жылғы сәуірде РКФСР үкіметі Қазақ АКСР-інің көшпелі және отырықшылыққа көшкен халықтарын жерге орналастыру туралы жарлық шығарды. Шығындарды мемлекет көтеріп, отырықшыланған шаруашылықтарға салықтық жеңілдіктер берілді. Кедейлер мен шаруаларға қаржылай көмек көлемі 1,5 млн сомға өсті.
1924 жылдың қазанында ұжымдастырылған шаруашылықтар саны 794-ке жетті: 96 коммуна, 456 ауыл шаруашылық артелі, 242 жай серіктестік. 1920-жылдардың соңына қарай республикада жекелеген шаруашылықтар кооперация мен колхоздарға тартылды, совхоздар мен МТС-тар құрыла бастады.
Тәркілеу және күштеп отырықшыландыру
Аграрлық саясатты іске асыру барысында ірі байлардың, «жартылай феодалдардың» малын, кейін еңбек құралдарын, одан соң үйлерін тартып алып, жер аудару бағыты күшейді. 1927 жылғы желтоқсанда ірі бай шаруашылықтарын тәркілеу туралы заң жобасын әзірлеу үшін комиссия құрылды. 1928 жылғы тамызда заң жобасы қабылданып, тәркілеуді жүргізу үшін округтерге өкілдер жіберілді.
Қаулыға сәйкес тәркілеу өлшемдері белгіленді: көшпелі аудандарда 400-ден аса малы бар, жартылай көшпелі аудандарда 300, отырықшы аудандарда 150 малы бар шаруашылықтар нысанаға алынды. Іс жүзінде 696 шаруашылық тәркіленіп, олардың 619-ы округтен тыс жерлерге айдалды; 145 мыңдай мал және ауыл шаруашылық саймандары тартып алынды.
Тәркілеу барысында заңға қайшы бұрмалаушылықтар да орын алды: кей жерлерде орташа дәулетті шаруалар орынсыз тәркіленді, кейде туысқан отбасылардың малы біріктіріліп жазылды.
1920-жылдардың соңында көшпелі және жартылай көшпелі қазақтарды отырықшыландыру бастапқыда жеңілдіктермен біртіндеп жүргізіледі делінгенімен, тәжірибеде күштеп отырықшыландыру белең алды. Киіз үй қалашықтары жасалып, көп ұзамай адамдар жан-жаққа көшіп кетуге мәжбүр болды. 1930–1931 жылдары мал шаруашылығымен айналысатын 25 ауданнан 35 мыңнан астам шаруашылық республикадан тыс жерлерге көшіп кетті. Маңғыстау халқының едәуір бөлігі Қарақалпақстанға, Түрікменстанға, Ресейге көшіп, оралмай қалды; мал саны айтарлықтай қысқарды.