Қазақстандағы 1930-жылдардағы демографиялқ апат
1930-жылдар: демографиялық апаттың ауқымы
Қазақ ұлтының тарихында 1930-жылдар ең қасіретті кезеңдердің бірі саналады. Қазақстанның демографиялық жағдайына репрессия, ашаршылық және эпидемиялар ауыр соққы болып тиді. Осы жылдары халық санағы да жүргізілді (1937 және 1939). Алайда 1937 жылғы санақ мәліметтері кейін «жарамсыз» деп танылып, деректердің қайшылықты әрі толық емес екені айтылды.
Негізгі себептер
- Ашаршылық (1931–1933): жаппай өлім-жітім мен босқыншылыққа ұласты.
- Эпидемиялар: әлсіреген халық арасында өлім көрсеткішін күшейтті.
- Репрессиялар мен күштеп қоныс аударту: халықтың қозғалысын үдетіп, этнодемографиялық құрылымды өзгертті.
Ашаршылық пен эпидемиядан болған адам шығыны
Зерттеушілердің бағалауы әртүрлі. М.К. Қозыбаев пен Н.Е. Бекмаханованың пікірінше, ашаршылық пен эпидемиялардан болған шығын шамамен 1,3 млн адамға жеткен. Басқа деректерде 1,75 млн қазақ қырылғаны айтылады. Демограф М.Б. Тәтімовтің есебінде шығын бұдан да жоғары көрсетіліп, 2,3 млн адам немесе бұрынғы автономиялық республика халқының 51–52% шамасы ретінде беріледі. Сондай-ақ осы жылдардағы эпидемиялар нәтижесінде славян халықтары өкілдерінен 250 мың адам көз жұмып, бұл олардың үлесінде 8–9% деңгейін құрағаны көрсетіледі.
Жаппай көші-қон: ішкі және сыртқы бағыттар
Репрессиялар мен ашаршылық тұрғындардың жаппай жылжуына себеп болды. М.Б. Тәтімовтің есебі бойынша жер аударылған және босқын болған қазақтардың саны 900 мың адамға (шамамен 18%) жеткен. Қазақтар Ресейге, Орта Азияға, Қытайға, Моңғолияға, Ауғанстанға және Иранға қоныс аударды.
А.В. Михайлов келтіретін дерек
Голощекиннің «Кіші Қазан» саясатына қатысты мәліметтерде 1930 жылы 121,2 мың, 1937 жылы 1 млн 74 мың адам көрсетіледі; қазақтардың шамамен үштен бірі босқынға айналғаны айтылады.
Шетелге кеткендер саны
Б. Түленбаев пен В. Осиповтың пайымдауынша, шет елдерге көшкендер саны 400–500 мың адам аралығында болуы мүмкін.
1926 және 1939 санақтары: үлес салмақтың өзгеруі
1926 жылғы санақ бойынша Қазақстан халқы 6 062 910 адам болды, оның ішінде қазақтар 3 496 361 (немесе 57,6%). 1939 жылғы санақта республикада 6 093 507 адам тіркеліп, қазақтар 2 315 532 (немесе 38%) болды. Екі санақ арасындағы айырма қазақ халқының күрт кемуін айқын көрсетеді.
Ең ірі этностар (1939 санақ)
Ескерту: Берілген тізім мәтіндегі көрсеткіштерге сүйенеді; кейбір ұлттар бойынша деректер толық емес болуы мүмкін.
Табиғи өсім туралы пікірталас
Қазақ ұлтының табиғи өсіміне қатысты бағалар да әрқилы. Н.Е. Бекмаханова мен Н.В. Алексенко орта жылдық табиғи өсімді 0,4–1% деңгейінде, яғни төмен көрсеткіш деп есептейді. Феодалдық-патриархалдық қатынастардың құлдырауы, әлеуметтік қысымның күшеюі және халықтың едәуір бөлігінің көшпелі өмір салтын ұстануы табиғи өсімді жоғары деңгейде күтуге мүмкіндік бермегені айтылады.
«Ұлы ашаршылықтың» аяқталуы: 1932–1934 аралығындағы көзқарастар
Әдебиеттерде «Ұлы ашаршылықтың» соңғы жылы көбіне 1932 немесе 1933 жылдар деп көрсетіледі. Алайда М.Х. Ақылбеков пен А.Б. Ғалы бұл үрдіс 1934 жылға дейін созылғанын алға тартады. Олардың есебінше, 1933–1934 жылдар аралығында қазақ халқының кемуі 1 610 000 адамды құраған.
Есептің логикасы (мәтіндегі нұсқа)
- 1926 жылғы дерек бойынша қазақтар саны шамамен 3 968 000 деп беріледі.
- 1933 жылы КСРО көлемінде қазақтар саны 4 510 000 болуы тиіс деген болжам келтіріледі.
- М.Б. Тәтімов есебі бойынша нақты саны 2 900 000 болған.
- Айырма 1 610 000 адамға тең деп түсіндіріледі.
Бұл бөлімде әр дереккөздегі сандардың өзара сәйкес келмеуі байқалады; мәтіндегі пайым логикасы сақталып берілді.
Сандық тұрақтылық пен құрылымдық өзгеріс
1926 жылғы мәліметтермен салыстырғанда 1939 жылы республика халқының жалпы саны 105 мың адамға (шамамен 1,7%) кемігені айтылады. Сонымен бірге санақаралық кезеңде тұрғындар саны салыстырмалы түрде тұрақты көрінгенімен, қазақ халқының екі санақ арасында бірден азайғаны (шамамен 1 180 829) ерекше байқалады.
Тұрғындар санының салыстырмалы тұрақтылығы индустрияландырумен түсіндіріліп, басқа аймақтардан жұмысшылардың отбасымен көшіп келуі нәтижесінде механикалық өсім болғаны көрсетіледі. Ал қазақтардың күрт кемуі 1930-жылдардағы апаттың (ашаршылық пен көші-қонның) тікелей салдары ретінде түсіндіріледі.
Өзге этностарға әсері
Ашаршылық пен дағдарыс тек қазақтарға ғана емес, Қазақстандағы өзге этностарға да әсер етті. Б. Түленбаев пен В. Осиповтың пікірінше, ұйғырлардың саны екі есеге жуық, дұнғандар 25%, өзбектер 20,5%, ал украиндар 3,4% азайған.
Көрші республикалардағы қазақтар санының өсуі
1939 жылғы санақ бойынша көрші республикаларда 410 мың қазақ өмір сүргені айтылады. Сонымен қатар басқа салыстырмалы дерек те келтіріледі: 1926 жылы көршілес республикаларда 341 мың қазақ тіркелсе, 1939 жылы бұл көрсеткіш 794 мыңға дейін өскен. Мұндай өсім миграция есебінен түсіндіріледі.
Миграция нәтижесінде өсу қарқыны (мәтіндегі бағалау)
- Ресей Федерациясында — 2,3 есе
- Өзбекстанда — 1,7 есе
- Қарақалпақстанда — 2,5 есе
- Түркіменстанда — 6 есе
- Тәжікстанда — 7 есе
- Қырғызстанда — 10 есе
Мәтінде көрші республикалардағы қазақтардың пайыздық үлесі 6–8% шамасында өсті деген тұжырым да келтіріледі.
Көшірілген кәрістер және урбанизация
1937 жылы Қиыр Шығыстан кәрістер Орта Азияға күшпен көшірілді. Жалпы саны 180 мың адамға жуық болған бұл топтың 95 903 адамы Қазақстанға қоныстандырылды. Республикада 57 колхоз құрылып, кәрістердің бір бөлігі Қызылорда мен Алматы облыстарына орналастырылғаны көрсетіледі.
1928–1939 жылдары қалалар халқы механикалық өсім есебінен 1,8 млн адамнан асты; мигранттардың 57,6%-ы (мәтінде 150 мың адам) қалаларға тұрақтағаны айтылады. Соның нәтижесінде қала тұрғындары ішінде орыстардың үлесі 1939 жылы 57,7%-ға жетіп, қазақтардың үлесі 21,9% деңгейінде көрсетіледі.
Қорытынды байлам
1930-жылдардағы ашаршылық, эпидемиялар, репрессия және көші-қон Қазақстанның этнодемографиялық келбетін түбегейлі өзгертті. Қазақстанда келімсектер ағыны күшейіп, ал қазақтардың үлес салмағы 57,6%-дан (1926) 38,0%-ға (1939) дейін төмендеді. 1926–1939 жылдар аралығында қазақтардың саны 1 806 000 адамға азайып, мәтіндегі бағалау бойынша бұл 33,8%-дық кемуге тең.