Қали Байжанов
Қали Байжанов: өмірі, орындаушылық ерекшеліктері және репертуары
Бұл мәтінде қазақ ән өнерінің көрнекті өкілдерінің бірі Қали Байжановтың өмір жолы, өнерге келуі, орындаушылық мәнері және репертуары туралы жинақталған деректер берілді. Мазмұн А. Жұбановтың «Замана бұлбұлдары» еңбегіндегі мәліметтермен сабақтас.
Тақырып
Өмірі мен шығармашылығы
Тақырып
Орындаушылық ерекшеліктері
Тақырып
Репертуары
Өмірі мен өнерге келуі
Қали Байжанов 1877 жылы Павлодар облысы, Баянауыл ауданының «Қайыңкөл» деген жерінде дүниеге келеді. Руы — Сүйіндік ішінде Ақбура. Сол кезеңде Қарқаралы, Баян, Павлодар, Өскемен, Зайсан, Бұқтырма өңірлері Семей губерниясының құрамына кірген.
Қали Баянауылда тұрғанымен, өскен және көңілі ерекше ауған аймақ — Қарағанды облысының Қу ауданы. Ол жас кезінен-ақ Қудың Үлкентау мен Балқантау сияқты жерлерін өлең арасында шумақтап айтып, елдің назарын өзіне аударатын болған.
Әкесі Байжан кедей адам болғандықтан, Қали жастайынан ауыр еңбекке араласады. Он сегізге толар-толмаста Екібастұздағы шахтада жұмыс істейді. Байлардың жалшылықтағы мал бағудан гөрі, тұрақты табыс түсетін еңбекті қалағаны да осы кезеңге тән.
Кейінірек Желтауда тас қалаушы болады. Дегенмен еңбекпен қатар өнерге құштарлығы бір сәт бәсеңдемейді: 12–13 жасында-ақ бір естіген әнін бала даусымен қағып алып, айналасын таңырқатқаны айтылады. Есту қабілеті айрықша, музыкаға бейімділігі ерте танылады.
Ерте байқалған қабілет
- 12–13 жасында-ақ естіген әнді тез меңгеріп, дәл жеткізген.
- Ауыл ішіндегі ән дәстүрі жас талаптың «қанатын» демеген орта болды.
- Естіген әнін қысқа уақытта «зергердің қалыбынан өткендей» өңдеп, көп алдына ұсынған.
Ұстаздары, кездесулері және өнер мектебі
Қалидың айтуынша, ол 18 жасынан бастап Арқаның белгілі әншісі Жарылғаптан ән үйренеді. Ұстазының қасында жүріп, шәкірт болып көп жыл тәрбиеленеді. Жарылғаптың өзі ән шығармағанымен, орындаушылық шеберлігімен дараланған әнші болғаны айтылады.
Қали Біржанды да, Ақанды да көреді. Жастары үлкендеу кезде жолықса да, ән алыптарының дауысын есту, ән салу әдістерін байқап, сол дәстүрдің ішкі қисынын тану — оның орындаушылық бағыт-бағдарын айқындаған маңызды мектепке айналады.
Сонымен бірге Қали әрі әнші, әрі күрескер, ақын азамат Жаяу Мұсамен кездеседі. Жаяу Мұса Қалиды тыңдап, талантын жоғары бағалап, ән дәстүрінің сенімді қолда жалғасатынына іштей риза болғаны айтылады.
Дәстүр сабақтастығы
Қали Біржанның «Жанботасын», Ақанның «Көкжендетін» ардагер әншілерден тікелей естіп, өмір бойы сол орындаушылық арқауды сақтауға ұмтылған. Бұл — ұстаздардан қалған рухани «жолдама» іспетті мұра.
Ауызша мәліметтер бойынша, ғасыр соңына таман Қали Абайды да көреді делінеді. Поэзия мен ән табиғатын терең түсінген данышпанның ақылы жас әншіге бағыт-бағдар бергені айтылады.
Ақындығы мен әншілігі қатар танылған Құлтума репертуары да Қали орындауында кең орын алады. Құлтуманың бір әсем әні Қалидың орындауында А. Затаевич жинағына енгені көрсетіледі.
Орындаушылық ерекшеліктері
А. Затаевичтің бағалауынша, Қали орындауында өзіндік ерекшелік бар. Ол әнді бірден асқақтатып әкететін тұстарда бой жеткізбей «атып шықпай», ал иірім-қайырымы мол, оюлап-қиюластырылатын жерлерде қазақ әншілерінде сирек ұшырасатын қою, төмен үнмен ырғақ пен әуезді «дүрілдетіп» береді. Дыбыс жай шыққанның өзінде, артында алапат күш жатқандай әсер қалдыратыны айтылады.
Мәнердің негізгі белгілері
Дауыс бояуы
Қою, төмен регистрге сүйенетін, салмақты тембр.
Әуезді өңдеу
Оюлау, қиыстыру, құйқылжыту сынды иірімдерді айқын жеткізу.
Динамика мәдениеті
Асқақтататын тұстарда да асыра «ұшырып» жібермей, өлшем сақтайды.
Ішкі қуат
Жай дыбыстың өзінде күш пен салмақ сезіледі.
Қали алған әндерін «бабына келтіріп» қана қоймай, әрбір шығармашылық тұлғаға тән өз қолтаңбасын қосып отырған. Бұл қасиет ұстазына да, тыңдаушысына да оның өнерінің даралығын танытқан.
Репертуары: қандай әндерді орындаған?
Қалидың репертуары бірнеше өнер мектебінің тоғысынан құралады: Жарылғап дәстүрі, Арқа сал-серілерінің мұрасы, Жаяу Мұса мен Құлтума ықпалы. Соның арқасында ол кең тынысты, мазмұны бай ән қорын қалыптастырады.
Жарылғаптан үйренген әндер
- «Шама»
- «Алтыбасар»
- «Топай көк»
- «Ардақ»
- «Келіншек»
Көпшілік алдында жиі орындалған әндер
1936 жылы Мәскеуде хор құрамында және жеке әнмен өнер көрсеткенде, Қалидың орындауындағы «Жалғыз арша», «Алтыбасар», «Шама» сияқты әндер қайта-қайта биске шақырылғаны айтылады.
Бұған қоса, репертуарында Біржан, Ақан, Жаяу Мұса және Құлтума дәстүріндегі әндер кең қамтылған. Бұл Қалидың орындаушылық көкжиегінің кеңдігін танытады.