Шығын түрлері
Кіріспе: тақырыптың өзектілігі
Нарықтық экономикаға көшу ұйымдардың экономикалық жұмысын түбегейлі қайта қарауды талап етті. Кеңестік кезеңде қалыптасқан жоспарлау, бухгалтерлік есеп және экономикалық талдау тәжірибесі орталықтандырылған жоспарлы жүйеге бейімделген еді. Жекешелендіру мен дербестік күшейген соң, кәсіпорындар өндірістік және қаржылық нәтижеге толық жауапты болды: банкроттық тәуекелі артты, шешім қабылдау жылдамдығы мен дәлдігіне қойылатын талап күрделене түсті.
Осы жағдайда айдың соңында ғана жасалатын талдаудың тиімділігі төмен болды. Сондықтан басқару үшін экономикалық ақпаратты қалыптастыру мен пайдаланудың жаңа тәсілдері қажет: шығындар мен нәтижелер туралы мәліметтерді жедел алып, оларды басқарушылық шешімдермен байланыстыра отырып қолдану негізгі міндетке айналды.
Негізгі түсінік
Басқарушылық есеп – ұйым басшылығына жедел және стратегиялық шешім қабылдау үшін қажетті қаржылық және өндірістік ақпаратты анықтау, өлшеу, жинақтау, талдау, түсіндіру және ұсыну процесі.
Басқарушылық есеп нені қамтиды?
Басқарушылық есеп ұйымның бөлімшелері мен процестерін стратегиялық басқаруға, кәсіпкерлік қызметті жоспарлау мен бақылауға, сондай-ақ материалдық, қаржылық және еңбек ресурстарын оңтайлы пайдалануға қызмет етеді. Бұл жерде бухгалтерлік есеп жүйесінің басқаруға арналған бөлігі басқарушылық есептің құрамына кіреді.
Дегенмен тәжірибеде басқарушылық есепті тек қаржылық есепке жақын мәселелермен (шығындар, қаржылық нәтижелер, қорлар, төлем тәртібі) шектеу жиі кездеседі. Ал өндіріс, өткізу, жабдықтау, сондай-ақ инвестициялық шешімдердің тиімділігін бағалау секілді басқарудың маңызды бағыттары назардан тыс қалуы мүмкін.
Неге дәл қазір маңызды?
Ақпараттық жүйелердің цифрлануы жоспарлау, болжау, есепке алу және талдау арасындағы бұрын шартты болып келген шекараларды әлсіретті. Бұл кәсіпорын ішінде деректерді жедел жинап, оларды шешім қабылдауға бірден қолдануға мүмкіндік береді.
Ет және шұжық өнімдері өндірісінде ұйымдық-технологиялық жетістіктермен қатар, өндіріс шығындарының басқарушылық есебі мен бақылауы, сондай-ақ жедел талдау өндіріс тиімділігін арттыруда шешуші рөл атқарады. Дұрыс ұйымдастырылған есеп пен бақылау ресурстарды үнемді пайдаланып, өзіндік құнды төмендетуге және өнім сапасын тұрақты ұстауға жағдай жасайды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері
Зерттеудің мақсаты – нарықтық қатынастар жағдайында шұжық өнімдерін өндіретін кәсіпорындардың өндірістік қызметінде басқарушылық есепті ұйымдастыру әдістемесін жетілдіру.
Алға қойылған негізгі міндеттер
- Шұжық өндірісінің ұйымдық және технологиялық ерекшеліктеріне байланысты басқарушылық есепті ұйымдастырудың ерекшеліктерін және оның рөлін анықтау.
- Жауапкершілік орталықтарын және шығындардың пайда болу орындарын белгілеу.
- Табыс пен шығындарды бюджеттеу және бюджеттің орындалуын бақылау үшін басқарушылық бақылау жүйесін ұсыну.
- «Шығын–өндіріс–пайда» байланысын талдау негізінде әдістемелік ұсыныстар әзірлеу.
- Ішкі шаруашылық бақылау мен жедел талдауды ұйымдастыру тәжірибесін зерттеп, жетілдіру бойынша ұсыныстар беру.
Ғылыми негіз және зерттелу деңгейі
Шұжық өнімдерін өндіретін кәсіпорындардағы басқарушылық есепті ұйымдастыру мәселелері бойынша арнайы еңбектер аз. Дегенмен басқарушылық есептің жалпы теориясы мен әдістемесі шетелдік және отандық әдебиеттерде кеңінен қарастырылған.
Бұл бағыттағы белгілі авторлар қатарына (іріктеп) К. Друри, П. Драккер, Р. Энтони, сондай-ақ отандық және ресейлік зерттеушілерден В.К. Радостовец, К.К. Кеулімжаев және басқа ғалымдардың еңбектерін атауға болады. Алайда шұжық өндірісінің технологиялық және ұйымдастырушылық ерекшеліктерін ескере отырып, басқарушылық есепті дәл осы салаға бейімдеу мәселелері жеткілікті дәрежеде жүйеленбеген.
Пәні, объектісі және әдістемелік негізі
Зерттеу пәні
Шұжық өнімдерін өндіретін ұйымдарда басқарушылық есепті ұйымдастыру мен дамытудың теориясы және тәжірибесі, сондай-ақ оларды жетілдіру жолдары.
Зерттеу объектісі
Алматы ет және Семей ет комбинаты ЖШС-нің шұжық өндірісі (тәжірибелік деректер негізінде).
Әдістемелік база
Ғылыми еңбектер, нормативтік актілер, конференция материалдары, ұйымдардың есеп деректері; жүйелі талдау, бақылау, салыстырмалы талдау, тарихи-логикалық пайымдау.
Ғылыми жаңалық және практикалық құндылық
Зерттеудің ғылыми жаңалығы – шұжық өнімдерін өндіретін ұйымдардың өндірістік-шаруашылық қызметінде басқарушылық есепті ұйымдастыруға қатысты мәселелерді кешенді қарастырып, тәжірибеге енгізуге бағытталған нақты ұсыныстар әзірлеу.
Қорғауға ұсынылған нәтижелер
- Шұжық өндірісінің ерекшеліктеріне сәйкес басқарушылық есепті ұйымдастыру әдістері және оның маңызы айқындалды.
- Табыс пен шығындар бойынша жауапкершілік орталықтары нақтыланып, ішкі есептілік нысандары ұсынылды.
- Шығындар мен табыстарды бюджеттеу әдістемесі және бюджеттің орындалуын қадағалайтын басқарушылық бақылау жүйесі ұсынылды.
- «Шығын–өндіріс–пайда» талдауы бойынша қолданбалы әдістемелік ұсыныстар жасалды.
- Ішкі бақылау мен жедел талдауды ұйымдастыру ерекшеліктері анықталып, өзіндік құнды бақылау мен талдауды жақсарту ұсынылды.
Практикалық маңыз
Ұсыныстарды өндірістік тәжірибеде қолдану ұйымның жедел, тактикалық және стратегиялық шешім қабылдауына қажетті ақпараттық-талдамалық базаның сапасын арттырып, жабдықтау, өндіріс және сату қызметін тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
Сала контексі: өндіріс динамикасы
Тамақ өнеркәсібіне, оның ішінде шұжық өнімдерін өндіруге мемлекет тарапынан сапа мен қауіпсіздік бойынша талап жоғары. Бұл бәсекеге қабілетті өнім көлемін арттыру қажеттілігімен бірге технологиялық жаңарту мен шығындарды басқарудың маңызын күшейтеді.
Төмендегі кестеде Қазақстан Республикасы бойынша ет және шұжық өнімдері өндірісінің 2002–2006 жылдардағы динамикасы берілген (ҚР Статистика агенттігі деректері).
1-кесте. Ет және шұжық өнімдері өндірісінің көлемі (тонна)
Ескерту: кесте ҚР Статистика агенттігінің мәліметтері негізінде құрастырылды.
| Өнім түрлері | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2006/2002, % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ет және еттен жасалған аралық тағам өнімдері | 90 182 | 67 522 | 68 815 | 85 625 | 91 412 | 101,4 |
| Шұжық өнімдері | 9 684 | 22 658 | 23 057 | 25 065 | 30 759 | 317,6 |
| Барлығы | 99 866 | 90 090 | 91 872 | 110 690 | 122 171 | 122,3 |
Қысқа қорытынды
Кесте деректері шұжық өнімдері өндірісінің 2002–2006 жылдары аралығында айқын өскенін көрсетеді: 2006 жылы 2002 жылмен салыстырғанда көлем бірнеше есеге артқан. Бұл тұтынушылық сұраныстың күшейгенін және саладағы басқару сапасына қойылатын талаптың жоғарылағанын білдіреді.
Өндірістік есеп ерекшелігі: калькуляцияның екі деңгейі
Шұжық өндірісінде, әдетте, екі калькуляция жүргізіледі: біріншісі – шикізатты (жартылай фабрикатты) бөлшектеудің өзіндік құны, екіншісі – дайын шұжық өнімінің өзіндік құны. Жартылай фабрикаттардың нақты өзіндік құны шикізат түрлері бойынша (сүйектегі сиыр еті, сүйектегі шошқа еті, сүйектегі қой еті және т.б.) есептеледі.
Бухгалтерлік есепті дұрыс ұйымдастыру, әсіресе өндірістік ресурстарды ұтымды пайдалануды күнделікті бақылауды қамтамасыз ету үшін аса маңызды. Бұл өндіріс шығындары есебін дәл қою арқылы шұжық өнімдерінің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Редакциялық ескертпе
Берілген бастапқы мәтін 2-кестеге сілтеме жасайды, алайда кестенің деректері мәтінде толық келтірілмеген. Егер 2-кестені (Алматы ет ЖШС бойынша нақты мәліметтер) жіберсеңіз, оны да осы бөлімге дәл осы стильде енгізіп, есептеу тәсілін визуалды түрде айқындап беремін.
Түйін
Шұжық өнімдерін өндіретін кәсіпорындар үшін басқарушылық есеп – тек есептік тіркеу емес, ол өндірістік процестерді басқаруға арналған толыққанды жүйе. Ол жауапкершілік орталықтарын нақтылап, бюджеттеу мен бақылауды жолға қойып, «шығын–өндіріс–пайда» байланысын түсіндіру арқылы өзіндік құнды төмендетуге және ресурстарды тиімді пайдалануға жағдай жасайды.
Дереккөздер мен жарияланымдар туралы
Зерттеу нәтижелері республикалық және халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияларда баяндалып, бірқатар басылымдарда жарияланған; сондай-ақ Алматы ет және Семей ет комбинаты ЖШС-нің есеп тәжірибесіне және оқу үдерісіне енгізілген.