ЖӘҢГІРҰЛЫ ТӘУКЕ ХАН
Тәуке хан: көреген басшы және реформатор
Жәңгірұлы Тәуке хан (1626–1718) — Қазақ хандығының ханы, Салқам Жәңгір ханның баласы. Анасы — қалмақтың хошоуыт тайпасының билеушісі Күнделен-тайшының қызы.
Мұрагерлік жолмен Қазақ хандығының билік тізгінін қолға алған тұста (1680) Тәуке ел ағасы жасына келіп, ақыл тоқтатқан, мемлекет ісіне ерте араласып, мол тәжірибе жинақтаған білікті тұлға еді. Таққа отырып, әке ісін жалғастырып, оның саяси бағытын ұстанғанымен, оны жүзеге асыруда бұрынғы сүрлеуге түспей, өзіндік жаңа жол таңдады.
Тәукені өзге қазақ хандарынан ерекшелендірген белгі — дәуір талабын танып, жаңаша шешім қабылдай алуы. Бұл ұстанымымен ол ұлы бабасы Қасым ханның мемлекетшіл дәстүріне жақындай түседі.
Ел үшін сіңірген еңбегінің екі қыры
1) Сыртқы саясаттағы білгірлік
Тәуке хан елдің іргесін аман сақтауда сыртқы саясатты шебер жүргізіп, анталаған көп дұшпанның бетін қайтара білді.
2) Ішкі тәртіп пен құқықтық жүйені орнықтыру
Ел ішіндегі жағдайды реттеуде саяси-құқықтық тәртіп орнатуға басымдық берді. Ол төңірегіне сөзі өтімді, беделі берік, елдің бірлігі мен берекесін ойлаған ақыл иелерін жинап, халықты солар арқылы басқарды. Осылайша қоғамда ақыл-ой мен парасат үстемдігін орнықтыруға күш салды.
Даналар кеңесі: билердің орны
Тарих деректері Тәуке ханның қасында уақыттың өзі екшеп шығарған атақты билер болғанын айтады. Олардың даналық сөзі, әділетті ісі, «қара қылды қақ жарған» тура билігі халық жадында сақталды.
Тәуке хан тұсындағы беделді билер
- Төле би (Ұлы жүз, Әлібекұлы)
- Қазыбек би (Орта жүз, Келдібекұлы)
- Әйтеке би (Кіші жүз, Байбекұлы)
- Көкім би (қырғыз, Қарашораұлы)
- Сасық би (қарақалпақ)
- Жайма (қатаған)
Осындай алып тұлғалар замана тынысын тамыршыдай тап басып танып, халықтың басын қосуға ұмтылды. Олар елдің бірлігі мен берекесін кетірер ішкі дау-жанжалды, барымта-сырымтаны тежеуді мақсат етіп, ортақ бағытта игілікті іс-қимыл жасады. Соның нәтижесінде Қазақ хандығының жағдайы едәуір жақсарып, сыртқа айбары артты.
Халық «ерді ел қолдаса — береке, ханды ел қолдаса — мереке» екенін көрді. Сол себепті Тәуке хан билік еткен кезең ел жадында «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» тыныш, берекелі заман ретінде сақталды.
Тыныштық туралы түсінік және шынайы ахуал
Дегенмен бұл сипаттама сол дәуірде мүлде шапқыншылық болмады, тек бейбіт күн туды, қазақ халқы сыртқы жаудан қаймықпай алаңсыз өмір сүрді дегенді білдірмейді. Керісінше, Тәуке хан тұсында қалмақтармен қақтығыс жиілей түспесе, бәсеңдеген жоқ.
Қақтығыстардың күшеюі
1681 жылы қалмақтың қоңтайшысы Галдан Бошокту қалың қолмен Шу өзені бойына жетіп, Сайрам қаласын қоршаудан бастаған шабуылдар легі кейін де жалғасты. Бұл қақтығыстар қалмақ билеушілері ауысқан кезеңдерде де саябырсымады.