БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫН РЕТТЕУ
Бағалы қағаздар нарығы: құру мен дамытудың экономикалық мәні
Бағалы қағаздар нарығын құру және дамыту шаруашылықты бір орталықтан қаржыландырудың тиімсіз жүйесін өзгертуге, салааралық қайта бөлуді жаңартуға, нарықтық құрылымдардың инвестицияға деген сұранысын қанағаттандыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар бұл нарық салааралық капиталдың қайта құйылуын реттеуші тетік ретінде жұмыс істеп, ірі кәсіпорындар мен банктер қызметінің өзіндік «барометрі» бола алады.
Нарықтың экономиканы көтерудегі ықпалы қашан артады?
Бағалы қағаздар нарығының дамуы экономиканы көтеруге тек мына шаралар қатар іске асқанда ғана айқын ықпал етеді:
- тауар нарығын қалыптастыру;
- монополиясыздандыру;
- шағын кәсіпкерлікті қолдау;
- ақша айналымын нығайту.
Негізгі міндет: инвестицияға қаражатты толық жұмылдыру
Бағалы қағаздар нарығының басты міндеті — бағалы қағаздарды сатушылар мен сатып алушылардың көңілінен шығатын бағада инвестицияға жеткілікті қаржы жұмылдыруды қамтамасыз ету. Бұл міндетті шешу бағалы қағаздар нарығында қызмет ететін делдалдардың, яғни брокерлер мен инвестициялық дилерлердің қатысуынсыз мүмкін емес.
Брокер кім және не істейді?
Брокер бағалы қағаздарды сатушылар мен сатып алушыларды кездестіріп, мәмілені ұйымдастырады. Қызметі үшін комиссиялық ақы алады.
Инвестициялық дилердің рөлі
Инвестициялық дилер бағалы қағаздарды өз есебінен және өз атынан сатып алып, кейін қайта сатады. Қайта сатудан түскен түсім оның пайдасын құрайды.
Брокерлік және дилерлік операцияларды жүзеге асыратын ірі инвестициялық компаниялар ішкі бағалы қағаздар нарығының негізгі тұлғалары ретінде қарастырылады. Олар нарық конъюнктурасын бағалап, қандай жағдайда, қашан, қандай шартпен және қандай бағалы қағаздар шығару тиімді екенін кәсіби деңгейде айқындайды.
Қазақстандағы құқықтық негіз және нарық идеологиясы
Қазақстан Республикасының заңнамасында көрсетілетін бағалы қағаздар нарығының негізгі қағидалары мынадай:
- Ақпараттың ашықтығы: әрбір әлеуетті инвестор үшін бағалы қағаздар эмиссиясының барлық түрлері бойынша толық әрі шынайы ақпараттың қолжетімді болуы.
- Кәсібилік: нарық қатысушыларының (инвестициялық фирмалар, қор биржалары және тауар биржаларының қор бөлімдері, брокерлік фирмалар және т.б.) біліктілігі.
Нарықты объективті реттеу үшін қажетті байланыстар
Қазақстанда бағалы қағаздар нарығын объективті түрде реттеу үшін бірнеше өзара байланысты бағыт маңызды:
1) Экономиканың нақты қажеттіліктерімен байланыс
Нарық мемлекеттік сектор кәсіпорындарымен қатар, жеке кәсіпкерлер мен қалыптасып келе жатқан шағын және орта бизнесті қаржыландыруға, сондай-ақ үкіметтің бюджет тапшылығын жабуға қажет ресурстарды іздестірумен тікелей байланысты болуы тиіс.
2) Жекешелендіру стратегиясымен сабақтастық
Республика азаматтарына бағалы қағаздарды сатып алуға және сатуға мүмкіндік беретін мемлекеттік жекешелендіру стратегиясымен үйлесім — нарықтың институционалдық негізін күшейтеді.
3) Ақша массасын жанама реттеу тетіктері
Ұлттық банк тарапынан ақша массасына бақылау жасауда жаңа жанама механизмдерді қалыптастыру және мемлекеттің нарықты реттеудегі біліктілігін арттыру — нарыққа өту кезеңіндегі көптеген мәселелерді шешуге көмектеседі.
Мемлекеттік саясат: өзін-өзі реттеу және ақылды бақылау
Бағалы қағаздар нарығына қатысты мемлекеттік саясаттың негізін қалыптастыруда өзін-өзі реттеу қағидаларына ерекше көңіл бөлінуі тиіс. Осыған сәйкес мемлекеттік саясат бұл саладағы жеке кәсіпкерлікті ынталандыруға бағытталуы қажет.
Қандай бақылау жүйесі қажет?
Жеке бастаманы қолдау шараларымен қатар, қор нарығы субъектілерінің қызметіне:
- мемлекеттік және әкімшілік бақылау;
- жанама (экономикалық) бақылау
шараларының жүйесін құру, сондай-ақ экономиканың қор секторындағы нарықтық ортаға мемлекеттің араласу тетіктерін нақтылау қажет.
Экономикалық бақылау қалай іске асады?
Экономикалық бақылау мемлекеттік қызмет арқылы, дербес нарық агенті ретінде жүзеге асуы тиіс.
Мемлекеттік ықпал етудің мақсаттары
- Макроэкономикалық тепе-теңдікті қамтамасыз ету.
- Бәсекеге қабілетті нарықтық ортаны қалыптастыру.
- Нарық агенттерінің мүдделерін құқықтық және экономикалық тұрғыдан қорғау.
Қорғау құралдары: құқықтық және экономикалық
Құқықтық қорғау
- бағалы қағаздарды әкімшілік-мемлекеттік тіркеу;
- кәсіби қатысушылардың қызметін лицензиялау және сертификаттау;
- бағалы қағаздар нарығына қатысу және нарыққа жіберу ережелерін белгілеу;
- шетелдік инвесторларды нарыққа жіберу талаптарын айқындау.
Экономикалық қорғау
- бағалы қағаздармен жасалатын операциялар бойынша салықтық жеңілдіктер жүйесін әзірлеу және қолдану;
- мемлекеттік бағалы қағаздар бойынша операциялар арқылы нарықтағы сұраныс пен ұсынысты реттеу.
Кәсіби бірлестіктердің жауапкершілігі
Инвестициялық бизнес қызметкерлерінің кәсіби бірлестіктері биржалар сияқты, бағалы қағаздар туралы заңнаманың өз мүшелері тарапынан орындалуына толық жауап береді. Олар инвесторлардың мүдделеріне сай шынайы, теңгерімді және этикалық тұрғыдан берік бизнес-тәжірибені қамтамасыз ету үшін мүшелерінің қызметін реттеуге құзыретті.