Қазақша рефераттар

Бағдарламаның паспорты

Тәуелсіздік және тілдің қоғамдық салмағы

Мемлекетіміз тәуелсіздік алып, жеке егемен ел болғанына он бес жылға жуықтады. Тарих өлшемімен бұл аса ұзақ уақыт емес, бірақ ел болып еңсе көтерген халық үшін аз мерзім де емес. Қысқа кезеңнің өзінде 15 жыл талай өзгеріс әкеліп, көптеген құндылықтарды қайта таразылауға мүмкіндік берді.

Дәйексөз

Қазақ халқының қаһарман ұлы Бауыржан Момышұлы: «Тіл байлығы елдің елдігін, жұртшылығын, ғылыми әдебиетін, өнеркәсібін, мәдениетін, қоғамдық құрылысын, салт-санасын, жауынгерлік дәстүрін, мұрасының қай дәрежеде екенін көрсететін сөзсіз дәлелі, мөлшері», — деген.

Демек, қоғамның дамуы мен мәдениетінің өркендеуі тіл деңгейімен өлшенеді. Сондықтан тілге баса назар аудару — ортақ міндет.

Мемлекеттік тіл — ортақ жауапкершілік

Президент Нұрсұлтан Назарбаев: «Қазақ қазақпен қазақ тілінде сөйлессін», — деп атап өткен. Шынында, қазақ пен қазақтың, әке мен баланың, әріптестердің жұмыста қазақ тілінде сөйлеспеуі көңілге қонымсыз.

Сонымен бірге қазақ тілі тек қазақ халқының ғана тілі емес. Ол — мемлекеттік тіл, яғни Қазақстанды Отаным деп қабылдайтын, өзін осы елдің патриоты санайтын әр азаматтың ортақ тілі. Сондықтан тіл мәртебесін көтеру, оны дамыту, қазақша сөйлей алмайтын азаматтарды оқыту — бәрімізге ортақ мәселе.

Тілді меңгерудің үш тірегі

Қазіргі кезде қазақ тілінің мәртебесін көтеру мен қолдану аясын кеңейту үшін түрлі шаралар қабылданып, үйренуге жағдай жасалып келеді. Дегенмен тілді меңгеру үшін ең алдымен мына үш шарт маңызды:

  • 1

    Ниет: адам тілдің қажеттілігін түсінбейінше, қанша оқытса да нәтиже мардымсыз болады.

  • 2

    Ұстаз ықыласы: үйретемін, сапалы жеткіземін деген шынайы жауапкершілік қажет.

  • 3

    Тілдік орта: үйренгенді ұмытпауға және күнделікті қолданыста бекітуге көмектеседі.

Өзге тілді меңгерудің адамға берері

Жеке тұлға үшін басқа тілді үйренудің пайдасы зор: дүниетаным кеңейеді, өзге халықтың мәдениеті мен салт-дәстүрі танылады. Пифагордың: «Кез келген халықтың мінез-құлқын танып білу үшін ең алдымен тілін меңгеруге тырыс», — деген сөзі осыны меңзейді.

Сондай-ақ өзге ұлттардың тілін меңгере жүріп, олардың жақсы қасиеттерінен үлгі алуға болады: қазақтардан — дархан қонақжайлық пен кеңпейілдікті, немістерден — ұқыптылық пен тиянақтылықты, шешен жұртынан — уәдеге беріктік пен намысқойлықты.

Негізгі ой

Тіл — ұлтты ұлт ететін басты белгі. Тіл арқылы ұлттың психологиясы, дүниетанымы, салт-дәстүрі көрінеді.

Қорытынды

Мемлекеттік тілді білу — өзгені емес, өзіңді құрметтеу. Бұл ақиқат ұмытылмауы керек.

Тарихи алғышарт және уақыт талабы

Әр мемлекеттің мемлекеттік тілі болуы тиіс — бұл бұлжымас қағида. Дегенмен мемлекеттік тілді барлық қазақстандықтың жетік меңгеруі бір күнде шешілетін мәселе емес: ол уақытты, жүйелі жұмыс пен дайындықты талап етеді.

Кеңес дәуірінде қазақ тілінің қолданылу аясы тарылды. Тәуелсіздік алғаннан кейін ғана тілге көзқарас өзгеріп, қамқорлық күшейді. Ел тағдыры — тілінде: оны көркейту мен дамыту күн тәртібіндегі өзекті мәселелердің бірі.

Білім беру, қолжетімді курс және сапалы құрал

Қазақ тіліне ынта-ықыласты балабақшадан бастап, мектепте қалыптастырып, жоғары оқу орындарында жүйелі жалғастырған жөн. Мұнда оқытушылардың білімі мен тәжірибесінің жоғары болуы — шешуші фактор.

Республикалық деңгейде мемлекеттік тілді үйрететін тегін курстардың қолжетімді болуы — маңызды талап. Себебі әр адамның қомақты қаражат төлеп, тіл үйренуге мүмкіндігі бола бермейді. Сонымен бірге әдістемелік оқу құралдарының сапасын көтеріп, мазмұнын тереңдетпейінше, ілгерілеу баяулайды.

Әрине, талап қажет. Бірақ мемлекеттік маңызы бар шараларда асыра сілтеуге жол берілмеуі тиіс. Сонда ғана республика тұрғындары бір-бірімен мемлекеттік ортақ тілде еркін түсінісе алады.

Ынтымақ формуласы

Ырыс алды — ынтымақ. Тату-тәтті өмір сүру үшін өзің тіршілік етіп отырған елдің туған тілін, мемлекеттік тілді игеру — ең негізгі парыз.

Қазақ халқының әдет-ғұрпы, дәстүрі мен тарихының сақталуы да, түптеп келгенде халықтың өміршеңдігі де тілге тәуелді. Тіл әлсіресе — халықтың да еңсесі түседі.

Озық тәжірибе және медиа ықпалы

Бүгінде жастар ағылшын тілін тез меңгеріп жүр. Мұның бір себебі — оқытудағы озық тәжірибе мен технологиялық қолдау: техника, компьютер және түрлі ақпараттық құралдар кеңінен қолданылады. Осындай әдіс-тәсілдерді қазақ тілін оқытуда да батыл енгізу қажет.

Теледидарда хабар немесе көркем фильм қай тілде жүрсе де, міндетті түрде қазақ тіліндегі жүгіртпе жолдардың берілуі — әсері кең, ықпалы жоғары құралдардың бірі.

«Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001–2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы»: қысқаша құрылым

Төмендегі бөлімде бағдарламаның негізгі мазмұны редакциялық тұрғыдан ықшамдалып, құрылымдалды: атауы, мақсаттары, міндеттері, қаржыландыруы және күтілетін нәтижелері.

Бағдарламаның паспорты

Атауы
Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001–2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы.
Әзірлеуге негіздеме
ҚР Президентінің 1998 жылғы 5 қазандағы №4106 Жарлығымен бекітілген бағдарламаның 3-тармағына сәйкес әзірленді.
Негізгі әзірлеушілер
Қазақстан Республикасының Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі.

Мақсаттары

  • Мемлекеттік тіл: әлеуметтік-коммуникативтік қызметін кеңейту және нығайту.
  • Орыс тілі: жалпы мәдени қызметін сақтау.
  • Этникалық топтар тілдері: дамыту және қолдау.

Негізгі міндеттері (іріктелген тармақтар)

Басқару және іс жүргізу

  • Мемлекеттік тілдің басқару тілі ретіндегі қолданылуын қамтамасыз ету.
  • Нормативтік құқықтық базаны жетілдіру.
  • Іс жүргізуді мемлекеттік тілге көшіру кестесін нақты мерзімдермен бекіту.

Оқыту және қолжетімділік

  • Азаматтарға мемлекеттік тілді тегін оқыту курстарының бірыңғай жүйесін құру.
  • Білім беру мен қызмет көрсету салаларында тіл меңгеруге жағдай жасау.
  • Балабақшадан ЖОО-ға дейін тілдік құзыреттілікті күшейту.

Ғылым, БАҚ, көптілді орта

  • Қазақ әдеби тілінің нормаларын біріздендіру, терминологияны дамыту.
  • Мәдениет пен БАҚ-та мемлекеттік тілдің қолданылуын кеңейту.
  • Орыс тілінің ресми қолданылуын және этникалық топтар тілдерін қолдауды қамтамасыз ету.

Қаржыландыру көздері

Бағдарлама республикалық және жергілікті бюджеттер есебінен, сондай-ақ заңнамамен тыйым салынбаған басқа көздерден қаржыландырылады.

Іске асыруға арналған бюджет қаражатына ең төменгі есептік қажеттілік: 3087,7 млн теңге. Жыл сайынғы көлемі тиісті жылға арналған республикалық бюджет туралы заңға сәйкес нақтыланады.

Күтілетін нәтижелер

Қазақстан аумағында қолданылатын тілдердің қажетті функционалдық арақатынасына қол жеткізуге бағытталған, оңтайлы әлеуметтік-лингвистикалық кеңістік қалыптастыру көзделеді.

Бағдарлама 10 жылға жоспарланған. Нақты іс-шаралар уәкілетті орган әзірлеп, Үкімет бекітетін екі жылдық қысқа мерзімді жоспарлар арқылы жүзеге асырылады.

Қазіргі жағдайды талдау (таңдамалы тұжырымдар)

Алға ілгерілеу бар

  • Құқықтық негіздер қалыптасты, қоғамда қолдау бар.
  • Кей өңірлерде (Атырау, Қызылорда, Маңғыстау, Батыс және Оңтүстік Қазақстан) нәтижелер айқынырақ байқалады.
  • Терминологияны жүйелеу жұмыстары жүріп жатыр, салалық сөздіктер әзірленуде.
  • Тарихи атауларды қалпына келтіру және ономастика бағытында қозғалыс бар.

Әлсіз тұстар және қажетті қадамдар

  • Көп мемлекеттік органдарда іс қағаздары екі тілде жүргізілгенімен, мемлекеттік тіл әлеуеті толық іске аспай отыр.
  • Мемлекеттік қызметшілер арасында қазақ тілін еркін меңгерген мамандар үлесі төмен — кадр даярлау өзекті.
  • БАҚ-та тілдер арасындағы уақыт үлесінің заңда көрсетілген арақатынасы әрдайым сақтала бермейді.
  • Қарулы күштерде тіл қолданылуын кеңейту үшін әскери лексиканы дамыту және оқыту қажет.

Стратегиялық ұстаным

Тіл құрылысы — азаматтық татулықты нығайтып, қоғамның топтасуына жағдай жасайтын маңызды әлеуметтік сала. Осы тұрғыдан алғанда, мемлекеттік тілдің топтастыру әлеуеті жоғары, ал көптілді кеңістікте әр тілдің функциясы айқын әрі үйлесімді болуы тиіс.

Жүйелі саясаттың мақсаты — қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін толық іске асыру, орыс тілінің ресми қолданысын сақтау және этникалық топтардың тілдерін дамытуға жағдай жасау.

Осы үзінді қай жерде үзіліп қалды?

Берілген мәтін бағдарламаның «Мәдениет және бұқаралық ақпарат құралдары саласында мемлекеттік тілдің қолданылуын қамтамасыз ету» тармағында үзіліп аяқталады (кино- және бейнеөнімдер, оның ішінде анимациялық фильмдер туралы сөйлем аяқталмаған). Егер жалғасы бар болса, жіберсеңіз, құрылымды толықтырып, бөлімді бірізді етіп өңдеп беремін.