«Князь Игорь»
«Князь Игорь» операсы: эпос, тарих және халық бейнесі
Композитордың ХХ ғасыр бойындағы ең әйгілі шығармаларының бірі — сөзсіз «Князь Игорь» операсы. Операның негізіне XII ғасырдағы орыс әдебиетінің аса құнды ескерткіші — «Слово о полку Игореве» алынды. Шығарманың әндетілген эпикалық табиғаты Бородиннің шығармашылық даралығына дәл келеді.
Негізгі дереккөз
«Слово о полку Игореве» — операның сюжеттік әрі поэтикалық өзегі; оның эпикалық баяндау мәнері Бородиннің музыкалық ойлауымен үйлеседі.
Сюжетке ғылыми дәлдікпен қарау
Жұмысқа кіріскенде Бородин сюжетке ғалымға тән ұқыптылықпен қарады: тарихи шежірелер мен зерттеу еңбектерін қарастырды, Путивль өңіріне барып қайтты. Сондай-ақ «Слово о полку Игореве» шығармасының қолжетімді аудармаларымен жан-жақты танысты (Мусин-Пушкин, Палицын, Мей, Майков және басқалар).
Эпикалық канон және драмалық контраст
Дәстүрлі эпикалық көріністер
- Соғысқа жиналу
- Күннің тұтылуы
- Ұятты тұтқындық
- Игорьдің бақытты босатылуы
Бородин енгізген кеңдік
Композитор ежелгі оқиғаларды драмалық, лирикалық және күлдіргі образдарды қатар қойып, адам сезімдерінің бар қырын ашатын контраст арқылы дамытады. Игорь бейнесі абыройлы әрі жағымды сипатта беріледі: ол туған жерін азат ету идеясымен өмір сүреді.
Операда «Слово о полку Игореведе» кездеспейтін халық сахналары енгізіледі. Мұны Бородиннің Балакирев мектебінен өткендігімен және оның эстетикалық ұстанымдарының ерекшелігімен байланыстыруға болады.
Шығыс бейнелері: контраст пен адамшылдық
«Князь Игорь» операсындағы шығыс бейнелері ерекше көз тартарлық: олар контрастты әрі адамшыл сипатта ашылады. Бородин Глинка секілді өзге халықтардың мәдениетіне ұқыпты қарап, шығыс әндері мен билерін халық музыкасына жақын етіп сомдауға ұмтылды. Мұны музыкатанушылар мен шығыстанушылар да атап өткен.
Шығыс әлемінің көпқырлылығы
Әйелдер әндері
Әуезді, нәзік бояуларға бай.
Ерлер билері
Жанды, қуатты импульспен әсер етеді.
Қан Кончак
Салмақты, асқақ тұлға ретінде беріледі.
Кончаковна
Нәзік, лирикалық сипатта ашылады.
Жанрлық синтез: эпикалық опера және халықтық-тарихи драма
Жалпы алғанда, «Князь Игорьде» эпикалық операның кең тынысы мен тарихи халықтық-музыкалық драманың белгілері тоғысады. Бородин Глинка дәстүріне жақын келіп, операны ірі хор сахнасымен бастайды. Мұндағы негізгі кейіпкер — халық: батырлық рух пен Отанға деген сенім осы ұжымдық образ арқылы көрсетіледі.
Бастапқы хор сахнасының құрылымы
Құрылымы — үш бөлімді. Бірінші бөлімге «Слава» хоры кіреді, үшінші бөлім — бірінші бөлімнің ықшамдалған қайталануы. Екінші бөлім аралық сахналардан тұрады: Игорьдің халыққа үндеуі, күннің тұтылуы, жауынгерлердің жұбайларымен қоштасуы.
Оркестрлік кіріспе және «Слава» хорының музыкалық тілі
Оркестрлік кіріспенің басты ерекшелігі алғашқы фразадан-ақ сезіледі: баяу, тербелген қозғалыс алыстан естілетін салтанатты үндерді еске түсіреді. «Слава» хоры табандылық пен құдіретке толы болып, халықтың қуатты күшін бейнелейді.
Негізгі тақырып орыс әндеріне тән трихордтық әндетулердің (секунда мен терция жүйесі) негізінде құралады. Кіріспедегідей плагальді айналымдар және салтанат әсерін күшейтетін параллель аккордтық жүрістер қолданылады.
Екінші тақырып
«Туру ли яруму» — кең тынысты толқуымен және сабырлы мінезімен ерекшеленеді.
Үшінші тақырып
«С Дона великого» — одан да жұмсақ естіледі (dolce, piano).
Интонациялық бірлік
Екінші тақырып бірінші тақырыптың соңғы такттарынан туындайды («У нас на Руси»), ал үшінші тақырып кіріспе мен бірінші тақырыпқа жақын.
Игорьдің сахнаға шығуы: халықпен интонациялық туыстық
Келесі көрініс — Игорьдің әскерге үндеуі және халықтың жауаптары — «Слава» хорының жалғасы әрі дамуы ретінде естіледі. Хор фактурасымен қатар Игорьдің речитативтік интонациялары (баритон немесе бас) айқындалады. Негізгі кейіпкер осылай алғаш рет сахнаға шығады.
Игорьдің фразалары «Слава» әуендік айналымдарына жақын. Бұл интонациялық туыстық оның халыққа жақындығын білдіреді, алайда кейіпкер мінезі әлі толыққанды жеке музыкалық тақырып арқылы түбегейлі ашылып үлгермейді.
Күн тұтылуы: музыкалық драматургияның шарықтау нүктесі
Күннің тұтылуы сахнасының драматургиялық маңызы ерекше. Адам еркіне бағынбайтын, белгісіз табиғи құбылыс және соған ілескен жалпы үрей Бородиннің бейнелеу құралдары арқылы нанымды ашылады.
Халық хорлары музыкасына тән айқын диатоника мен саздың анықтығы біртіндеп хроматизмдерге, тосын гармониялық жүйелерге, толықтонды гамма сатыларындағы аккордтарға ауысады. Осы арқылы композитор Глинканың «Руслан и Людмила» операсындағы «зұлым әрі таңғажайыпты» суреттеу принциптерін дамытады.
Күлдіргі контраст: Скула мен Ерошка
Монументалды эпикалық көріністерге қарсы күлдіргі эпизод қойылады: Скула (бас) мен Ерошканың (тенор) речитативтік диалогы. Бородин Скуланы хроматикалық сырғу интонацияларымен, ал Ерошканы аянышты күрсіну сипатты интонациялар арқылы бейнелейді.
Ярославна: сабыр, ар-намыс және ішкі алаң
Ярославнаның бейнесі шапқыншылыққа дайындалып жатқан князьдер мен боярлардың жұбайларымен қоштасу сахнасында алғаш айқын ашылады. Мұнда оның сабырлылығы, биік ар-намыс сезімі және күйеуі үшін алаңдауы көрсетіледі. Князь оны жұбатуға, үміттендіруге тырысады.
Игорьдің интонациялары Ярославнаға қарағанда жылыдан гөрі қатаңдау әрі жинақырақ естіледі. Бұл олардың драмалық функциясын да нақтылай түседі: Ярославна — ішкі сезім кеңістігі, Игорь — мақсат пен борыштың тұлғасы.
Қорытынды хор: оптимизмнің бекемделуі
Финал хорында кіріспе мен «Слава» хорының музыкасы қайта оралады. Әрине, ол өзгеріссіз қайталанбайды: бұрынғы интонациялық даму қорытындыланып, жалпыланады. Осы тұста прологтағы оптимистік үндер шарықтау шегіне жетеді.
Бірінші көрініс, бірінші сурет: қарсы қойылған екі әлем
Бірінші көріністің бірінші суретінде Владимир Галицкийдің князьдік сарайындағы мас той-думан көрсетіледі. Мұнда Игорь бастаған орыс жерін қорғаушылар мен Галицкий және оның маңындағы топ бір-біріне қарама-қарсы қойылады. Мадақтау әні «Слава» тақырыбымен интонациялық байланыс орнатады.