Күйлердің шығу тарихы туралы аңыз - әңгімелер

Аңыз бойынша, «Башпай» — Қорқыттың өмірінің соңында шығарған ең соңғы күйі. Қорқыт кілемін төсеп, дария бетінде отырып, күндіз-түні күй тартып, өліммен алысады. Сол кезде қарындасы Ақтамақ ағасына тамақ әкеліп беріп тұрады.

Күйші қатты қалжырап, бір күні қарындасы әкелген асты ішкеннен кейін қалғып кетеді. Тамақ салынған дорбамен бірге «қайрақ жылан» болып ілескен ажал қобыз үні тынған сәтте келіп, Қорқытты шағып алады. У бойына жайылып, әлсіреп бара жатқанда Әзірейіл: «Қандай тілегің бар?» — деп сұрайды.

Содан кейін Қорқыт қобызын қолына алып, ең соңғы рет «Башпай» күйін тартады.

Бір жесір кемпірдің жалғыз ұлы болады. Ол — құс салып, ит жүгірткен саятшы. Оның қашқан аңды құтқармайтын «Ұшар» атты тазысы және желмен жарысқан жүйрік аты бар екен.

Бір күні жігіт кенеттен қайтыс болады. Елдің сол кездегі әдет-ғұрпы бойынша, өлікті жерлегеннен кейін жұрт қонысын жаңартып, басқа жерге көшкен. Жаңа қонысқа келгенде кемпір баласынан қалған тазыны іздесе, ол көрінбейді.

«Ескі жұртта қалған болар», — деп ана бұрынғы қонысына қайта оралады. Расында да, Ұшар иесін қимай, мола басында аспанға қарап, сай-сүйегін сырқырата ұлып отыр екен. Мұны көрген ана зар еңірейді:

Иен далада баласынан айырылған ана мен иесінен айырылған тазы — қос мұңлық қосылып күңіренеді. Қорқыттың осы оқиғаға байланысты шығарған күйі «Ұшардың ұлуы» деп аталады.

Ықыластың орындаушылық және күйшілік шеберлігі кемеліне келген шағында шығарған күйлерінің бірі — «Жез киік». Жез киік — даланың ерке де сұлу аңдарының бірі. Ол туралы халық арасында сан алуан аңыз бен ертегі көп.

Аңызда жез киік алтындай жалтылдап, күнге шағылысқан көркімен мергеннің көзін тайдырып, үнемі оқтан аман қалады делінеді. Кейін мергендер оны киелі жануар санап, атпайтын болған. Міне, осы сұлу аңға Ықылас «Жез киік» атты күйін арнаған.

Ықылас дарынының толысқан шағында туған шығармалардың бірі — «Қазан» күйі. Бұл күйді қобызшылар көбіне «Қазан сүргісі» немесе «Қазан жорығы» деп те орындаған.

Аңыз бойынша, татарлардың Қазан қаласын жау шапқыншылықпен басып алады. Қазақтың Шора атты батыры қол жинап, Қазанды азат етуге аттанады. Ауыл ақсақалдары мен қадірменді қариялар оған жолдың ауырлығын айтып тоқтау салады: Орал тауларын қар басып, күн сайын үскірік боран соғады екен.

Бірақ жорық сәтсіз аяқталады: батырдың жасағы Оралдың қақаған боранында үсіп, қаза табады. «Қазан» күйінің «Қазан сүргісі» немесе «Қазан жорығы» аталу себебі — осы оқиға.

Ықылас бір күні жолаушылап келе жатып, атын шалдырып алмақ болып жалғыз ағаштың түбіне аялдайды. Сол жерде ол ағашты айнала тынымсыз ұшып жүрген құсты және бұтадағы ұяда анасына шырылдап, тағат таппай тұрған балапандарды көреді.

Сөйтсе, ұяға қарай бір жылан жылжып бара жатыр екен. Ықылас жалма-жан орнынан атып тұрып, жыланды өлтіріп, суға ағызып жібереді. Құс ұясына келіп қонып, балапандар да тынышталады.

Бұл күйде ре ішегіндегі ми дыбысынан соль дыбысына дейінгі аралық глиссандо және флажолетамен орындалады. Флажолетамен әсерленген тұстар құстың мазасыздануын, балапандардың шырылын елестетеді.

Бұл күй әуелде Тайлақ атты батырдың сыбызғыда тартқан күйі делінеді. Оның шығу тарихы төмендегідей өрбиді: Тайлақ батырлығымен қатар шебер сыбызғышы болған.

Батыр қартайған шағында жау бір үйір жылқысын айдап кетеді. Тайлақтың Секер және Барақ атты егіз ұлдары жылқыны қайтармақ болып жаудың артынан қуады. Шайқаста Барақ қаза табады, ал Секер жауды жеңіп, малды қайырып алады.

Секердің қаза болған Барақты ат алдына өңгеріп алып келе жатқанын көрген сексендегі қарт батыр сыбызғысын қолына алып, қайғылы сарынға басады. Осылайша «Айрауықтың ащы күйі» дүниеге келеді.

1993 жылы қазан айында Сарысу жерінде қазақ өнерінің жарық жұлдызы, қобыз пірі — ұлы композитор Ықылас Дүкенұлының 150 жылдық мерейтойы үкімет қаулысымен бүкіл ел болып аталып өтті.

Сол жиында Жамбыл облысының әкімі Өмірбек Байгелді, Сарысу ауданының әкімі Әбдіманап Көпбергенов, сондай-ақ қазақ өнері, әдебиеті және мәдениетінің көрнекті қайраткерлері Әбіш Кекілбаев, Асанәлі Әшімов, Илья Жақанов және Ықылас атындағы музей директоры Ізбасар Балтағұлов сөз сөйлеп, Ықыластың тарихтағы орны, қобызы, ұстаздары мен ізбасарлары, күйлерінің құдіреті туралы ой қозғады.

Бұл — бір жағынан халқымыздың ірі тұлғасына тағзым етіп, ұлы баба алдындағы ұрпақ парызын өтеу болса, екінші жағынан егемен елдің еңсесі көтеріліп, болашаққа үміті артқан кезеңнің қуанышы еді.

Ықылас 1843 жылы жеті атасынан қобызшылар әулеті атанған Дүкен қобызшының шаңырағында дүниеге келген. Әкесі Дүкен, сондай-ақ әулеттегі Түсіпбек пен Ақынбай да қазаққа белгілі қобызшылар болған.

Ықылас 15 жасына келгенде қобызды толық меңгеріп, әкесінен үйренген халық күйлерін және Қорқыт күйлерін нақышына келтіріп орындайды. Ұшқан құс, жүгірген аң, аққан су, соққан жел — осылардың бәрі оның сезімін оятып, қобызға арнап жаңа күйлер шығаруға жетелейді.

Дәулет Мықтыбаев 1905 жылы Ақмола облысы, Қорғалжын ауданында ән мен күйді сүйіп тыңдайтын Әупік бидің отбасында дүниеге келеді. Әупік сол өңірдің ауқатты, білімді, ел ішінде беделі бар сыйлы адамы болған.

1930-жылдары мәдени ошақтар құрыла бастағанда Дәулет Мықтыбаев әнші Қосымжан Бабақов, Қали Байжанов сияқты қазақ өнерінің жұлдыздарымен бірге Қарағанды радио комитетіне әртіс болып орналасады. Осы кезеңнен бастап ол кәсіби сахнада өнер көрсете бастайды.

1934 жылы Алматыда өткен бүкілқазақстандық өнерпаздар слетіне домбырашылар Л. Мұхитов, Қ. Жантілеуов және қобызшы Ж. Қаламбаевтармен бірге қатысып, жүлдегер атанады. Кейін қазақ мемлекеттік филармониясына жеке қобызшы-орындаушы болып қабылданып, Қазақстанның түкпір-түкпірін аралап, көптеген концерт береді.

1968 жылдары Дәулет Мықтыбаев ғалым, профессор Болат Сарыбаевпен бірлесіп, қобыз өнерін сүйетін жастарға дәріс оқиды. Консерваторияда Қорқыт пен Ықылас күйлерінің орындалу тәсілі мен ерекшеліктерін жас музыканттарға үйретіп, бойындағы өнерін мирас етеді.