Кәсіби педагогикалык құзыреттілік
Оқу-әдістемелік материалдар
Бұл материалдар «Педагогикалық мамандыққа кіріспе» пәні бойынша негізгі ұғымдарды жүйелеуге, дәрістерді тиімді меңгеруге және өздігінен жұмыс жасау дағдыларын дамытуға бағытталған. Мәтін редакцияланып, тілдік нормалары нақтыланды.
Ұғымдар, анықтамалар және оқу үдерісін түсіндіретін бөлімдер.
Гуманизм, құзыреттілік, рефлексия және қарым-қатынас мәдениеті.
Оқу материалын құрылымдап, тәжірибеде қолдануға мүмкіндік.
1) Глоссарий
Пән бойынша негізгі түсініктер мен анықтамалар
Қарым-қатынас түрлері
- Авторитарлық қарым-қатынас
- Мұғалім оқушылардың пікірін ескермей, шешімді өзі қабылдап, тек өз айтқанын орындатуға бағытталатын қатынас.
- Демократиялық қарым-қатынас
- Оқушы білімді іздестіруде тең құқықты субъект ретінде қарастырылады; мұғалім мен оқушы ынтымақтастықта әрекет етеді.
- Вербальды қарым-қатынас
- Сөз арқылы бір адамнан екінші адамға немесе топ ішінде ақпарат алмасу үдерісі.
- Вербальсыз қарым-қатынас
- Мимика, ым-ишара, пантомима (дене қозғалысы, қол қимылдары) арқылы жүзеге асатын сөзсіз қатынас.
- Аксиалды қарым-қатынас
- Ақпаратты бір адамнан екінші адамға жеткізу үдерісі (мұғалім мен бір оқушы арасындағы қатынас).
- Ретиалды қарым-қатынас
- Ақпаратты бір адамнан бір топқа жеткізу үдерісі (мұғалім мен сынып арасындағы қатынас).
- Интерактивті қарым-қатынас
- Адамдардың өзара тығыз әрекеттесуіне, байланыста болып, ұжым ішінде тиімді жұмыс істеуге бейімделуіне бағытталған қатынас.
- Перцептивті қарым-қатынас
- Басқа адамның ішкі жан дүниесін сезіне алу қабілеті (perceptio — қабылдау, сезіну).
- Қарым-қатынас
- Өзара іс-әрекет қажеттілігінен туындайтын, ақпарат алмасуды, адамды қабылдау мен түсінуді қамтитын күрделі үдеріс.
Тұлға және даму
- Индивид
- Адамды биологиялық тіршілік иесі, адамзаттың жеке өкілі ретінде сипаттайтын ұғым; көптің бірі.
- Жеке тұлға
- Әлеуметтік маңызды сапалар жүйесін меңгерген, қоғамдық және еңбек іс-әрекеті арқылы қалыптасқан адам; санасының даму деңгейімен сипатталады.
- Даралық
- Адамды өзгелерден ерекшелендіретін қайталанбас қасиеттер жиынтығы.
- Өзін-өзі тәрбиелеу
- Тұлғаның адамгершілік сапаларын саналы түрде қалыптастыруы және өзін мақсатқа сай жетілдіруі.
- Шығармашылық
- Жаңа сапалы материалдық және рухани құндылықтарды тудыруға бағытталған іс-әрекет.
Этика, сезім және түсіну
- Симпатия
- Бір адамның екінші адамға оң, жағымды көзқарасының қалыптасуы.
- Антипатия
- Басқа адамға қатысты теріс көзқарастың қалыптасуы, жақтырмау.
- Эмпатия
- Мұғалімнің оқушының психикалық жағдайын, көңіл күйін түсініп, өзін оның орнына қоя білуі.
- Рефлексия
- Адамның өзін-өзі зерттеуі, түсінуі және өзін өзгелер қалай қабылдайтынын бағалай білуі.
- Әлеуметтік фрустрация
- Болашақтың белгісіздігіне алаңдау, мақсатқа жете алмаудан торығу, өзін дәрменсіз сезіну сияқты психологиялық күй.
Педагогика және кәсіби ұғымдар
- Педагогика
- Адам тәрбиесі туралы ғылым.
- Педагогикалық үдеріс
- Оқыту мен тәрбиенің бірлігі арқылы білімдену мақсатына бағытталған, нәтижеге қарай ілгерілейтін іс-әрекет.
- Құндылық
- Индивид, топ, ұжым, этнос үшін өмірлік маңызы жоғары материалдық немесе рухани нысана.
- Педагогикалық іс-әрекет
- Жас ұрпақты оқыту, тәрбиелеу, дамыту және өзін жүзеге асыруына жағдай жасауға бағытталған кәсіби әрекет.
- Педагогикалық шығармашылық
- Мұғалімнің өз ісіне беріліп, әр шәкірттің жан-жақты дамуына тиімді, қолайлы жағдай құра білуі.
- Профессиограмма
- Маманның кәсіби даярлығына қойылатын талаптар жүйесі; педагогтың идеал үлгісі, эталоны, моделі.
- Педагогикалық парадигма
- Нақты педагогикалық міндеттерді шешуде үлгі, стандарт, өлшем ретінде ұстанылатын ғылыми жетістіктер, әдістер, теориялар мен көзқарастар жүйесі.
Педагогикалық бағыттар және ерекше санат
Көзсіз бағынуды тәрбиелеуді алға қоятын бағыт (авторитарлық модель).
Шәкіртті үдерістің субъектісі ретінде танып, тұлғааралық қатынасты биік қоятын бағыт (гуманистік модель).
Жалпы немесе арнайы дарындылығы (музыка, сурет, техника және т.б.) айқын байқалатын балалар.
Діл (менталитет)
Діл (менталитет) — тұлғаның, адамдар тобының немесе белгілі бір социумның дүниетанымы мен мінез-құлқының терең негіздерін құрайтын мәдени мазмұн. Мәдениеттану және философиялық әдебиеттерде ол белгілі бір кезеңдегі, географиялық аймақтағы және әлеуметтік ортадағы адамдар қауымының көзқарастары мен сезімдерінің жиынтығы ретінде түсіндіріледі. Діл — рухани құбылыс.
2) Дәрістер
Мақсаты
Студенттерді курс бойынша қажетті теориялық біліммен қамтамасыз ету.
Міндеттері
- Тақырыптарды жүйелі түрде меңгерту арқылы білім беру.
- Негізгі ұғымдармен таныстырып, меңгерту.
- Пәнге қызығушылықты арттырып, өздігінен жұмыс істеуге үйрету.
Дәріс деген не?
Дәріс — жоғары оқу орнындағы оқытуды ұйымдастырудың негізгі формасы. Ол жаңа ақпаратты ықшам әрі жүйелі түрде ұсынуға, пәнге қызығушылықты арттыруға және білімді практикалық міндеттерді шешуге қолдануға көмектеседі.
Дәріске дайындық: қысқа чек-лист
-
Сабаққа кешікпеңіз.
Уақытылы келу — материалды толық қабылдаудың негізгі шарты.
-
Дәптер мен қаламды ұмытпаңыз.
Жазба — кейінгі қайталау мен жүйелеудің тірегі.
-
Жазып отыруға дағдыланыңыз.
Маңызды ойларды қысқаша, құрылымды түрде белгілеңіз.
2.1) Дәріс тақырыптары және қысқаша мазмұны
Модуль 1 — Білім беру философиясы
Тақырып 1. Білімнің ерекшелігі және оның қазіргі әлеуметтік-мәдени жағдайдағы рөлі
Бұл тақырып білім беруді кәсіби іс-әрекет жүйесі ретінде түсінуге және оның философиялық мәнін, әлеуметтік-гуманитарлық сипатын, көпаспектілігін ашуға бағытталған.
Болашақ ұстаздарға білім берудің түпкі мақсатын түсіндіру және оның философиялық негіздерін ашу.
- Қазіргі замандағы білім беру және білім беру философиясы.
- Білім беру — құндылық ретінде.
- Білім беру — жүйе ретінде.
- Білім беру — үдеріс және іс-әрекет ретінде.
- Білім беру — нәтиже ретінде: сауаттылық → білімділік → кәсіби құзыреттілік → мәдениет → діл.
- Білім беру философиясы
- Парадигма, педагогикалық парадигма
- Құзыреттілік
- Діл (менталитет)
- Құндылық
Қазіргі замандағы білім беру және философиялық көзқарас
Ғасырлар тоғысында білім беру ұғымына көзқарас әлемдік деңгейде өзгерді: ол дамыған мемлекеттердің өркендеуінің негізгі қозғаушы күшіне айналды. Білім беру мәселелері педагогикамен ғана шектелмейді — философия, әлеуметтану, психология, экономика, мәдениеттану сияқты ғылымдар да оны өз тұрғысынан зерттейді. Сол себепті білім беру ұғымының ауқымы кеңейе түсуде.
Білім беру — ұрпақтан ұрпаққа әлеуметтік тәжірибені және мәдени мұраны жеткізудің негізгі тетігі. Педагогикалық әдебиеттерде бұл ұғым XVIII–XIX ғасырларда (Дж. Локк, И. Г. Песталоцци) қалыптасып, бүгінде педагогиканың жетекші категорияларының біріне айналды.
Қазіргі жағдайда білім беру үздіксіз сипат алуда: ақпараттық технологиялардың жедел дамуына байланысты білім тез ескіреді, сондықтан адам оны тұрақты түрде толықтырып, жаңартып отыруы қажет.
Білім берудің кең тараған анықтамалары
- Кең мағынада: тұлғаның өзін-өзі дамытуына және өмірлік жолын құзырлы таңдауға мүмкіндіктерін кеңейтетін үдеріс (А. Г. Асмолов).
- ЮНЕСКО (1997): тұлғаның әлеуметтік жетілуі мен жеке өсуін қамтитын қабілеттері мен мінез-құлқын жетілдіру үдерісі және нәтижесі.
- Педагогикалық энциклопедия (1999): жеке тұлға мен қоғам мүддесі үшін жүргізілетін педагогикалық тұрғыдан ұйымдастырылған әлеуметтендіру үдерісі.
- В. А. Сластенин: адам, қоғам және мемлекет мүддесіне бағытталған тәрбие және оқыту үдерісі.
Қазіргі білім берудің негізгі мақсаты
Қазіргі білім берудің мақсаты — тек білім, білік, дағдыны қалыптастырумен шектелмей, тұлғаның әлеуметтік құнды іс-әрекетке қатысуына қажетті қабілеттерін дамыту. Білім, білік, дағды — құрал; ал негізгі нәтиже — тұлғаның эмоциялық, ақыл-ой, адамгершілік, рухани-құндылық, еріктік және дене тұрғысынан үйлесімді дамуы.
Білім беру барысында адам мәдени құндылықтарды және ғылыми білімдерді меңгереді. Нәтижесінде экономика, саясат, ғылым, мәдениет және өнер салаларының дамуына үлес қоса алады.
Парадигма және педагогикалық парадигма
Білім берудің әр кезеңінде даму бағытын айқындайтын үлгі-модельдер болады. Ғылыми тілде бұл құбылыс парадигма деп аталады. Ұғымды ғылым дамуының кезеңдерін зерттеген американдық ғалым Т. Кун сипаттаған: парадигмаға дейінгі кезең, парадигманың қалыптасуы, кейін дағдарыс және парадигмалардың ауысуы.
Педагогикалық парадигма — нақты педагогикалық міндеттерді шешуде стандарт, өлшем, модель ретінде ұстанылатын әдістер, теориялар және көзқарастар жүйесі.
Қазіргі отандық педагогикада «білімді адам» парадигмасынан өмірге бейімделген, белсенді, шығармашылық ойлайтын және өзін-өзі жетілдіруге қабілетті адам парадигмасына бетбұрыс байқалады. Демек, дайын білімді меңгеру жеткіліксіз: оны практикада шығармашылықпен қолдану және тұрақты өзін-өзі дамыту қажет.
Білім беру философиясы: мәні мен қарастыру тәсілдері
Білім беру философиясы қазіргі қоғамдағы тұлғаның орны, білім берудің әлеуметтік рөлі, даму бағыттары және болашақтағы келбеті туралы сұрақтарға жауап іздейді. Философия (грекше phileo — жақсы көру, sophia — даналық) — қоғам мен ойлау дамуының негізгі заңдылықтарын зерттейтін ғылым.
Зерттеушілердің (В. В. Краевский, Б. Л. Вульфсон, В. В. Кумарин, Б. С. Гершунский және т.б.) пайымдауынша, білім беру философиясы үш тұрғыдан қарастырылады:
- Қолданбалы философия ретінде: білім беру дамуын негіздеуде жалпы философиялық қағидалар жеткілікті деп есептеледі.
- Педагогиканың теориялық-әдіснамалық мәселелерімен сәйкестендірілетін бағыт.
- Дербес ғылыми білімдер саласы ретінде: білім берудің барлық аспектілеріне тән заңдылықтарды қамтиды.
Әл-Фараби педагогиканы тәжірибелік немесе қолданбалы философия ретінде қарастырған. Бұл көзқарас білім берудің құндылықтық, жүйелік, іс-әрекеттік және нәтижелілік қырларын тұтас талдауға мүмкіндік береді.
Білім беру — құндылық ретінде
Құндылық — индивид, топ, ұжым, этнос үшін өмірлік маңызы жоғары материалдық немесе рухани нысаналар. Ұлттық құндылықтар (тіл, мәдениет, дәстүр, тарих) негізінде жалпыадамзаттық құндылықтарға (денсаулық, еркіндік, қадір-қасиет, адамгершілік, білім) көзқарас қалыптасады. Осы тұрғыдан білім алу — жеке адам үшін де, қоғам үшін де айрықша құндылық.
Қоғамның интеллектуалдық, экономикалық және мәдени әлеуеті білім беру деңгейіне тәуелді. Сондықтан білім беруді дамыту — стратегиялық міндет.
Қоғам білім беру саясатына ықпал етеді: заңдарды талқылайды, қоғамдық ұйымдар құрады, орындалуын талап етеді.
Білім беру жеке адамның қызығушылығы мен қабілетін ескергенде ғана нәтижелі болады; ұжым ішінде даралық сақталуы маңызды.
Қорытынды: білім берудің құндылығы — мемлекеттік, қоғамдық және тұлғалық деңгейлердің өзара үйлесімді байланысында. Осындай негіз ғана тұлғаның жан-жақты дамуына және құзыреттіліктердің қалыптасуына жағдай жасайды.
Білім беру — жүйе ретінде (кіріспе)
Дәстүрлі түсінік бойынша білім беру — деңгейлері мен кәсіптік бағыттары әртүрлі білім беру мекемелерінің (мемлекеттік және мемлекеттік емес) жүйесі. Бұл бөлім әрі қарай білім беру жүйесінің құрылымы мен қызметін талдауға ұласады.
3) Студенттердің өздік жұмысы
Бұл бөлім бастапқы мәтінде мазмұн ретінде аталғанымен, толық материалы берілмеген. Егер өздік жұмыс тапсырмаларының мәтінін жіберсеңіз, оны да осы стильде құрылымдап, редакциялап, бірізді форматқа келтіремін.
Өздік жұмысқа ұсынылатын құрылым
-
1) Негізгі ұғымдар
Глоссарийден 8–12 терминді таңдап, қысқа мысалмен түсіндіріңіз.
-
2) Қысқаша конспект
Дәріс мәтінін тезистерге бөліп, логикалық байланысын көрсетіңіз.
-
3) Рефлексия
«Мен үшін білім берудің құндылығы неде?» сұрағына 8–10 сөйлем жазыңыз.
-
4) Қолдану
Парадигма ауысуын нақты мысалмен (мектеп/университет тәжірибесі) сипаттаңыз.