Дене тәрбиесі сабақтары
Бұл мәтін ерте жастағы және мектеп жасына дейінгі балалардың дене тәрбиесі, қимыл-қозғалыс ойындары, спорттық жаттығулар, сондай-ақ балабақша жағдайында дене тәрбиесін ұйымдастыру туралы жүйелендірілген түсінік береді.
№ 9 тақырып: Ерте жастағы балалардың дене тәрбиесі
Дәрістің мақсаты
Дене тәрбиесінің мәнін және оның бала тәрбиесіндегі орнын түсіндіру.
Қарастырылатын сұрақтар
- 1 жастағы балалардың дене тәрбиесі
- 2 жастағы балалардың дене тәрбиесі
Дене тәрбиесі — бала тәрбиесінде ақыл-ой, өнегелік және үйлесімді дамудың маңызды құралы. Оның басты ерекшелігі — алдын ала ойластырылған және белгілі жағдайларда ұйымдастырылған қимыл-қозғалыс әрекеттері арқылы ағзаны дамыту.
1 жастағы балалар: қозғалыс пен шынықтыру
Сау балалар бір жасқа келгенде ересектердің көмегімен немесе үй жиһазына сүйеніп жүре бастайды, ал кейбірі өздігінен жүре алады. Осы кезеңде омыртқа иілімдері қалыптасып, күрделі қозғалыстарға қажетті бұлшықет топтарының келісімді жұмысы дамиды.
Негізгі ой
Ерте жастағы қозғалыс тәжірибесі — кейінгі үйлесімді дамудың іргетасы.
Тәжірибелік бағыт
Шынықтыруды су процедуралары арқылы біртіндеп енгізуге болады.
1 жастағы балаларды суға шомылдыру арқылы шынықтыру ұсынылады. Баланы сумен таныстыруды резеңке үрлемелі ойыншықтармен ойнай отырып, бетіне аздап су шашудан бастауға болады. Кейінірек ваннада бұрылуға, отыруға және тұруға үйреткен дұрыс. Кейбір балалар жүрерден бұрын жүзуді де меңгеруі мүмкін.
Алдымен жылы суды душпен жеңіл бүркіп үйретсе, кейін бала су шашқыш арқылы өзіне су шашқанда да (бетіне су тисе де) қорықпайтын деңгейге жетеді. Тәжірибе ерте жүзуге үйрету баланың жалпы дамуына оң әсер етіп, ағзаның көптеген жүйелерін табиғи түрде шынықтыратынын көрсетеді.
- Шыныққан балалар ылғал, ыстық және суықты жеңілірек көтереді.
- Суық тию және кейбір аурулар сирегірек кездеседі.
2 жастағы балалар: ойын арқылы дамыту
2 жастағы балалардың қозғалысын жетілдіретін негізгі жаттығулар: жүру, өрмелеу, кедергілерден өту, сондай-ақ доптармен, ойыншықтармен, обручтармен, гимнастикалық таяқтармен, секіртпемен ойналатын ойындар.
Бұл жастағы жетекші форма
Сабақтың ең тиімді түрі — ойын. Ойын арқылы балалар қимыл-қозғалысқа деген табиғи қажеттілігін қанағаттандырады.
Ұйымдастыру
- Дене тәрбиесі сабақтары: аптасына 2–3 рет
- Таңертеңгі гимнастика: шамамен 5 минут
Негізгі даму басымдықтары
- Ептілік және қимыл үйлесімділігі
- Тепе-теңдік, дәлдік, ырғақ, қозғалыстарды үйлестіру
- Қайталанатын қарапайым әрекеттер арқылы жылдамдықты дамыту
Жаттығулар қарапайым әрі ойын түрінде берілуі тиіс. Бұл жастағы дене жүктемесі орташа деңгейде болуы керек: тым ауыр да емес, тым жеңіл де емес.
Ұсынылған әдебиеттер (№ 9 тақырып)
- Дене шынықтыру пәнін оқыту әдістемесі. — Астана: Фолиант, 2007. — 192 б.
- Уанбаев Е.Қ., Уанбаева Ф.Ж. (еңбектері)
- Сәби және мектепке дейінгі жастағы балалар дене тәрбиесінің негіздері
- Мектепке даярлау. — 2009. — №3. — 10–12 б.
- Дене мәдениеті және спорт теориясы мен әдістемесі. — Өскемен: С. Аманжолов ат. ШҚМУ, 2006.
№ 10 тақырып: Гимнастика, қимыл-қозғалыс ойындары, спорттық жаттығулар
Дәрістің мақсаты
Спорттық жаттығуларды меңгертудің негізгі қағидаларын түсіндіру.
Қарастырылатын сұрақтар
- Қимыл-қозғалыс және спорт ойындарының ерекшеліктері
- Мектеп жасына дейінгі балаларда дене тәрбиесін қалыптастыру әдістемесі
- Спорт ойындарының әдістемелік ерекшеліктері
Қимыл-қозғалыс ойындары балаларда қалыптасқан қозғалыс әрекеттерін нығайтып, физикалық сапаларды дамыту әдісі ретінде қолданылады. Ойын барысында бала мақсатқа жету үшін зейінін шоғырландырып, ережеге бағына отырып қимыл белсенділігін арттырады.
Ойынның педагогикалық құндылығы
Қимыл-қозғалыс ойындары балалардан белгілі бір белгілерге жылдам реакция жасауды және өзгермелі жағдайларға тез бейімделуді талап етеді. Ойын ішіндегі ситуациялар қозғалыс бағытының ауысуына, бұлшықет жүктемесінің өзгеруіне әкеледі.
Мысал: «Ловишки»
Бала жүргізушінің әрекетін бақылап, жақындаған кезде жылдамдығын арттырады, қауіп сейілгенде баяулатады, қайта қауіп төнсе қайта үдетеді.
Мысал: «Дружные ребята»
«Построиться!» белгісі қозғалыс бағытын дереу өзгертуге үйретеді: баяу жүгіру нақты мақсатқа бағытталған әрекетке айналып, балалар бір сызық бойына тез жиналады.
Мұндай белсенді әрекеттер жүйке жүйесін жаттықтырады, қозу мен тежелу үдерістерін реттеуге көмектеседі. Сонымен бірге байқағыштықты, ойлау қабілетін, кеңістікте бағдарлауды, батылдық пен шапшаңдықты дамытады.
Спорттық ойындар: қашан және қалай енгізіледі?
Зерттеулер мен тәжірибелерге сүйенсек, ересек және мектепалды даярлық топтарында спорттық ойындарды біртіндеп енгізу орынды. Олар көбіне эстафета, жарыс түрінде ұйымдастырылады.
Спорттық ойындар қимыл-қозғалыс ойындарына қарағанда ұйымшылдықты, байқағыштықты және техникалық әрекеттерді көбірек талап етеді. Екі ойын түрін біріктіретін ортақ белгілер: сауықтыру, оқыту, тәрбиелік мәні және эмоционалдық көтеріңкі көңіл-күй.
Айырмашылықты есте ұстаңыз
Қимыл-қозғалыс ойындарында бастама (инициатива) көбірек көрінеді; ал спорттық ойындарда команда құрамы, уақыт және ойын алаңы тәртібі қатаңдау реттеледі.
Негізгі дене сапалары: қысқа түсініктеме
Жылдамдық
Қимылды ең қысқа уақыт ішінде орындау қабілеті. Ол реакция уақытымен тікелей байланысты: қарапайым және күрделі реакция түрлері болады. Мектеп жасына дейінгі балаларға элементарлы қозғалыстағы заттарға реакция тиімді (мысалы, доп лақтыру және қағып алу).
Шапшаңдық (қимылды тез меңгеру)
Жаңа қимылдарды тез қабылдап, жылдам үйрену. Дамуы жүйке жүйесінің икемділігіне, кеңістікте бағдарлауға және қимылдарды кезектестіру қабілетіне тәуелді.
Күш
Бұлшықеттің жүктемеге қарсы тұру қабілеті. Мектепке дейінгі жаста жүктеме мөлшері жас ерекшелігіне сай, біртіндеп берілуі керек.
Шыдамдылық
Белгілі қимыл әрекеттеріне төтеп беру қабілеті. Бұл кезеңде энергия ресурстары өсуге жұмсалатындықтан, жалпы шыдамдылықты біртіндеп дамыту маңызды.
Икемділік
Тірек-қимыл аппаратының морфофункционалдық күйімен және бұлшықет эластикалығымен байланысты қасиет.
Ұсынылған әдебиеттер (№ 10 тақырып)
- Қимыл қозғалыстарға үйрету. «Мектептегі дене шынықтыру», №5, 2010.
- Уанбаев Е.Қ. Дене мәдениеті және спорттың теориясы мен әдістемесі (оқу құралы). Өскемен: С. Аманжолов ат. ШҚМУ, 2006.
№ 11 тақырып: Мектеп жасына дейінгі мекемелерде дене тәрбиесін ұйымдастыру
Дәрістің мақсаты
Мектеп жасына дейінгі балалар мекемесінде дене тәрбиесі жұмысын жүйелі ұйымдастыру жолдарын көрсету.
Қарастырылатын сұрақтар
- Дене тәрбиесі сабағы
- Күн тәртібіндегі сауықтыру жұмыстары
- Үй тапсырмасы
- Белсенді демалыс
- Сауықтыру жұмыстарын қалпына келтіру
- Балалардың өздігінен қимыл жасауы
- Секциялық үйірме сабақтары
Дене тәрбиесі сабағы: құрылымы мен ұзақтығы
Дене тәрбиесі сабақтары балабақшадағы 3–6 жастағы балалармен жұмыстың негізгі түрі болып саналады. Мақсаты: жаңа қозғалыстарға үйрету, бұрын меңгерген әрекеттерді жетілдіру және дене сапаларын дамыту.
Жиілігі
Аптасына 2–3 рет (тәрбиешінің жетекшілігімен)
Ұзақтығы
3–4 жас: 15–20 мин; 4–5 жас: 20–25 мин; 5–6 жас: 25–30 мин
Құрылымы
Кіріспе → Негізгі → Қорытынды
Кіріспе бөлім (2–6 минут)
Балаларды ұйымдастыру, зейінді шоғырландыру, ағзаны қыздыру және негізгі бөлімге дайындау. Жүру, өкшемен/ұшымен жүру, бағыт өзгерту, жүгіру, «жыланша» жүру, заттар арасымен жүру сияқты әрекеттер орындалады.
Негізгі бөлім (15–25 минут)
Жалпы дамыту жаттығулары жоғарыдан төмен қағидатымен беріледі: алдымен қол-иық, кейін кеуде, содан соң аяқ бұлшықеттері. Одан кейін негізгі қозғалыстар: жүру, жүгіру, секіру, өрмелеу, лақтыру, тепе-теңдік жаттығулары және міндетті түрде қозғалмалы ойын енгізіледі.
Қорытынды бөлім (2–3 минут)
Қалпына келтіру және босаңсыту: жай жүріс, тыныс алу жаттығулары, қозғалысы аз ойындар, ықыласқа арналған тапсырмалар.
Жүктемені бақылаудың қысқа өлшемі
Кіріспеден кейін жүрек соғуы шамамен 20–25% жоғарылауы, негізгі бөлімнен кейін 50% шамасында болуы ұсынылады; қозғалмалы ойыннан кейін 70–80% деңгейінен аспағаны дұрыс. Сабақ аяқталған соң 2–3 минутта жүрек соғуы бастапқы деңгейіне жақындауы керек.
Тиімді жүрек соғу жиілігі: 3–4 жас — 130–140 соғ/мин; 5–7 жас — 140–150 соғ/мин.
Күн тәртібіндегі сауықтыру жұмыстары
Күн кестесінде дене шынықтыруға қатысты жұмыстарға сабаққа дейінгі гимнастика, сергіту минуттары және үзілісті тиімді ұйымдастыру жатады. Бұл тәсілдер балалардың денсаулығын жақсартып, дене дамуын күшейтеді.
Таңертеңгілік гимнастика
Күнделікті өткізіледі; тіршілік белсенділігін арттырады, дұрыс тұлғаны қалыптастыруға көмектеседі, тыныс алуды тереңдетеді, қан айналысын күшейтеді және зат алмасуды жандандырады. Ұжымдық түрде өткізу тәртіптілікке тәрбиелейді.
Сергіту минуттары
Сабақ барысында қысқа уақытқа (шағын кешен) өткізіледі. Мақсаты — шаршауды азайту, дене қалпын өзгерту, психикалық жай-күйді қалпына келтіру. Қолды көтеру-түсіру, жан-жаққа созу, жартылай отыру, бұрылу, еңкею сияқты таныс жаттығулар қолданылады.
Үй тапсырмасы: жауапкершілік пен дағдыны нығайту
Үй тапсырмасы баланың өз бетімен жаттығуды меңгеруіне және жетілдіруіне көмектеседі. Әдетте үйде сабақта өткен негізгі және дайындық жаттығуларын қайталау, қимыл шеберлігін арттыру және дене сапаларын дамыту тапсырмалары беріледі.
- Тапсырма түсінікті, қарапайым, қауіпсіз және еркін орындалатын болуы керек.
- Мұғалім алдын ала жоспарлап, сабақ үстінде көрсетіп, соңында нақтылап береді.
- Орындалуын тексеру жауапкершілік сезімін қалыптастырады; ата-анамен байланыс маңызды.
Белсенді демалыс: серуен, ойын, «сергектік сәттері»
Қозғалмалы ойындар күнделікті серуен кезінде орындалып, қозғалыс белсенділігін арттырады және көңіл-күйді жақсартады. Ойын мазмұнына жүру, жүгіру, секіру, өрмелеу, еңбектеу сияқты әрекеттер кіреді.
«Сергектік сәттері» ұзақ уақыт статикалық қалыпта отырған кезде (мысалы, есеп шығару, сурет салу, мүсіндеу) 2–3 минутқа жоспарланып, 3–4 жеңіл жаттығудан тұрады. Мақсаты — шаршауды азайту, қозғалыс қызметін белсендіру және ақыл-ой жұмыс қабілеттілігін көтеру.
Дене мәдениеті мерекелері
Балалардың жетістіктерін атап өту, мадақтау және ынталандыру үшін жылына 2–3 рет салтанатты түрде өткізіледі.
Сауықтыру жұмыстары және шынықтырудың мәні
Дене шынықтыру — денсаулықты нығайтуға, шынығуға, еңбек пен тұрмыс гигиенасын сақтауға, демалыс пен еңбекті дұрыс реттеуге бағытталған жүйе. Күн, ауа және суды тиімді пайдалану тәсілдері де осы жүйеге кіреді.
Денсаулық және спорт күндерінің уақыты ауа райына, спорт базасының дайындығына және жергілікті дәстүрлерге байланысты белгіленеді. Бағдарламаға таза ауадағы жаттығулар, спорт ойындары, серуен-саяхат, жорық элементтері енгізілуі мүмкін.
Түйін
Жүйелі қозғалыс белсенділігі мен шынықтыру — салауатты өмір салтының, аурудың алдын алудың және өз-өзіне сенімділіктің маңызды кепілі.
Балалардың өздігінен қимыл-қозғалыс жасауы
Балалардың өз еркімен жаттығу таңдап орындауы олардың қозғалыс тәжірибесін көрсетеді. Бұл тәрбиешіге балалардың қандай қимыл түрлерін ұнататынын және қай бағытқа икемдірек екенін анықтауға көмектеседі.
Өз бетімен орындау және бір-біріне үйренген жаттығуларын көрсету арқылы балалардың қозғалыс тәжірибесі кеңейіп, өзіне сенімділігі артады.
Ұсынылған әдебиеттер (№ 11 тақырып)
- К. Бержанов, С. Мусин. Педагогика тарихы. — Алматы: Мектеп, 1972.
- Е. Сағындықов. Ұлттық ойындарды тәрбие жұмысында қолдану. — Алматы, 1992.
Таңертеңгі жаттығудың бала өміріндегі орны
Мектеп жасына дейінгі баланы дене жағынан тәрбиелеу ерекше орын алады. Мықты денсаулықтың, дененің дұрыс жетілуінің және жоғары жұмыс қабілетінің негізі дәл осы мектепке дейінгі кезеңде қаланады.
Балабақшадағы дене жаттығуларының негізгі түрлері
- Таңертеңгі жаттығу
- Қимылды ойындар
- Спорттық жаттығулар
- Қарапайым туризм элементтері
Таңертеңгілік жаттығу балалардың ақыл-ой, адамгершілік, еңбек және эстетикалық тәрбиесін кешенді түрде қолдап, олардың сергек, шат көңілді әрі күні бойы белсенді болуына ықпал етуі тиіс. Таңертеңгі жаттығумен жүйелі айналысатын балаларда ұйқышылдық азайып, эмоционалдық серпіліс қалыптасады.