БАЛҚАШ ӨҢІРІ
Балқаш өңірі: күн мен көл тоғысқан кеңістік
Балқаш өңірі — жылы әрі күн сәулесі мол түсетін, табиғаты жағынан Қазақстандағы ең тартымды аймақтардың бірі. Қуаң, шөлейт дала Балқаш көлінен нәр алып, өзіне тән ерекше тіршілік әлемін қалыптастырған.
Неге бұл өңір ерекше?
- Шөлейт табиғаттың көл суымен үйлесуі.
- Өсімдік пен жануарлар дүниесінің алуан түрлілігі.
- Табиғи-географиялық қарама-қайшылықтардың айқын көрінуі: тұщы және ащы су, дала мен тоғай, көл мен гранитті тау.
Жануарлар мен құстар мекені
Бұл аймақ әсем көріністерімен ғана емес, ерекше өсімдіктері мен жануарлар дүниесімен де белгілі. ХХ ғасырдың 50-жылдарына дейін мұнда жолбарыс та мекендеген. Қалың, өтпелі-тоғай арасында жабайы шошқа кездессе, Іле өзенінің атырауын секемшіл елік, сайғақ, қарақүйрық, түлкі мен борсық мекендейді.
Сулы-батпақты алқап құстары
Көлдің шеткері түкпірлерінде қызғылт және бұйра бірқазан ұя салып, бакландармен бірге сап түзеп су бетімен жүзіп жүреді.
Қорғауды қажет ететін түрлер
Оңтүстік Балқаш жағалауындағы қамыс тоғайларында жыл сайын мыңдаған құс мекендейді, олардың ішінде Қазақстанның Қызыл кітабына енген жиырмадан астам түр бар.
Өсімдіктер әлемі: шөлейт пен тоғайдың үйлесімі
Елсіз даладағы шабындықтар мен батпақты жерлердің өсімдіктері өзара үйлесім тауып, өңірге ерекше ажар береді. Мұнда сексеуіл, жыңғыл, жусан, қарандыз, мия, түйетікен, сасыр өседі. Талды ормандар тораңғымен және жыңғылды шағын тоғайлармен ұштасып жатады, ал сулы жерлерде қамыс, жөке, құрақ қалың өседі.
Қызғалдақ пен бәйшешек сасыр мен жусан арасына араласа өсіп, даланы көктемде айрықша сәнге бөлейді. Осы көріністердің үстінен 1000 метрге жуық биіктікте Бектауата тау алабы асқақтай созылып жатыр.
Балқаш көлі: тұщы мен ащының шекарасы
- Ұзындығы
- 614 км
- Ені
- 3,5–44 км
- Ең терең жері
- 26 м-ге дейін
- Аумағы
- 18 200 км²
Ескерту: дереккөздерде тоғандар ауданы әрқалай беріледі; мәтіндегі көрсеткіш бастапқы мазмұн сақталып берілді.
Балқаш көлі — Каспий мен Аралдан кейінгі ірі көлемді, ағынсыз су қоймасы. Оның басты ерекшелігі — жіңішке бұғаз арқылы жалғасқан батыс және шығыс бөліктерінің минералдық құрамы әртүрлі болуы. Батыс бөлігі Іле өзенінен толығатындықтан көбіне тұщы, ал шығыс бөлігі ащы келеді.
Қазір көлге Іле, Қаратал және Лепсі өзендері құяды. Кей жылдары қатты тасқын кезінде Аягөз өзенінің суы да жетеді. Көл төрт облысты — Алматы, Қарағанды, Жамбыл және Шығыс Қазақстан облыстарын — тоғыстырып тұр. Батысында ең сусыз әрі тіршілік иелері сирек кездесетін Бетпақдаламен шектеседі.
Климат пен су деңгейінің құбылуы
Климат күрт континентальды. Жаз, көктем және күз мезгілдерінде құйылған судың едәуір бөлігі буланып, көл деңгейі елеулі ауытқып отырады.
Балық қоры және биоалуантүрлілік
Іле–Балқаш бассейні биологиялық тіршіліктің сан алуандығымен және балық шаруашылығы үшін маңызымен ерекшеленеді. Ихтиофауна құрамында сазан, Амур балығы, шабақ, каяз, шұбаржон, ақбалық, ақмарқа, табан, жайын және басқа да түрлер бар. Көлден жыл сайын шамамен 8–10 мың тонна балық ауланады.
Балқаш ақбалығы мен алабұғасы Халықаралық Қызыл кітапқа енгізілген. Сондай-ақ Аралда жойылып кеткен кейбір шабақ пен Арал каязының сақталып қалған популяциялары осы өңірде кездеседі.
Жағалау тіршілігі: өндіріс, егіншілік, демалыс
Көлдің солтүстік жағалауында отандық өндірістің ірі кәсіпорындарының бірі — «Балқашмыс» АҚ орналасқан. Ал оңтүстік жағалауды құнарлы жайылымдар мен егістік алқаптар алып жатыр. Балқаш көлі демалыс пен саяхат үшін де бірегей орын: мұнда жыл сайын еліміздің түкпір-түкпірінен мыңдаған адам келеді.