Акклиматизация - итродуценттердің табиғи тұқым қуалаушылығын сыртқы орта жағдайларының, адамдар қолданған белсенді селекциялық әдістермен өзгеруі
Негізгі ұғымдар: реинтродукция, ex-situ және in-situ сақтау
Биологиялық әралуандылықты сақтау мен қалпына келтіру саласында жиі қолданылатын ұғымдар — реинтродукция, ex-situ сақтау, in-situ сақтау және акклиматизация. Бұл терминдер бір-бірімен байланысты болғанымен, мазмұны мен қолданылу аясы әртүрлі.
Реинтродукция
Реинтродукция (лат. re — «қайта», introductio — «енгізу») — адамның іс-әрекеті салдарынан бұрынғы мекен ету ортасынан жойылған түрді сол тарихи ареалына қайта енгізу үдерісі.
Яғни бұл — түрді «сырттан әкеліп орналастыру» емес, бұрын болған табиғи аумаққа қайта қайтару. Реинтродукция көбіне популяцияны қалпына келтіру, экожүйедегі табиғи байланыстарды қайта жандандыру мақсатында жүргізіледі.
Ex-situ сақтау
Ex-situ сақтау — биологиялық әралуандылық компоненттерін табиғи мекендеу орындарынан тыс сақтау.
- Түрлерді хайуанаттар бағында, ботаникалық бақтарда, зертханаларда сақтау.
- Жойылып бара жатқан популяциялар үшін генетикалық материал банкін жүргізу.
- Болашақта жоғалған түрлерді қалпына келтіру мүмкіндігін арттыру (мысалы, клондау тәсілдері арқылы).
Бұл тәсіл ерекше қауіп-қатер жағдайында, табиғи ортада сақтауға мүмкіндік шектеулі болған кезде тиімді. Дегенмен ол табиғи тіршілік жағдайын толық алмастырмайды.
In-situ сақтау
In-situ сақтау — экожүйелерді және табиғи мекендеу орындарын сақтауға, сондай-ақ түрлерді табиғи ортада қолдауға және қалпына келтіруге бағытталған тәсіл.
Негізгі орындар
Әдетте биологиялық әралуандылық компоненттері ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда (ЕҚТА) сақталады.
Мысалдар
Қорықтар, шағын қорықтар, ұлттық парктер, табиғат ескерткіштері және басқа да қорғалатын аумақтар.
Ерекше назар
Түрлердің мекендейтін жерлерін және олардың өзара байланыс құрылымын сақтау.
In-situ сақтау қолға үйретілген және өсірілетін түрлерге де қатысты қолданылуы мүмкін: олар дәл осы ортада өзіне тән қасиеттерін сақтап, экологиялық тұрғыдан «орнын» табады.
Интродукция, акклиматизация және натурализация: айырмашылығы
Интродукция түсінігі өсімдіктерді жаңа аумаққа көшірумен байланысты. Бұл ұғым жерсіндіру (акклиматизация) және табиғаттандыру (натурализация) терминдерімен тығыз байланысты.
Интродукция кезінде нені ескеру керек?
Интродукцияға бастапқы материалды бағалағанда, оның шыққан жеріндегі климаттық жағдайларды міндетті түрде ескеру қажет. Климат интродуценттің жаңа ортаға бейімделуіне тікелей әсер етеді.
Жерсіндіру (акклиматизация)
Жерсіндіру — өсімдіктер интродукциясының бір түрі. Бұл жағдайда популяция жаңа даму жағдайына бейімделеді, ал өзгерістер жергілікті табиғи сұрыпталу әсерінен дарақтардың генетикалық деңгейінде көрінуі мүмкін.
Акклиматизация (кең мағынада)
Акклиматизация — интродуценттердің тұқым қуалайтын қасиеттерінің сыртқы орта жағдайлары мен адамның қолданатын белсенді селекциялық әдістері арқылы өзгеруі.
Натурализация
Натурализация — акклиматизацияның жоғары сатысы: өсімдік жаңа ортаға бейімделіп қана қоймай, өздігінен көбейе алады және жергілікті түрлермен тіршілік үшін бәсекеге түсуі мүмкін.
Табиғаттандыру кезіндегі ерекшелік
Натурализация жағдайында жаңа түрлер жаңа ортада жеңіл өсіп-өнуі мүмкін, әрі олардың генетикалық құрамы айтарлықтай өзгермеуі ықтимал. Бұл көбіне климаттық және басқа да факторлардың интродуценттің биологиялық ерекшеліктеріне сәйкес келуімен байланысты.