Құддыс Қожамьяровтың өмірі мен шығармашылық жолы

Қ. Қожамьяров 1918 жылы Алматы облысындағы Қайнар ауылында шаруа отбасында дүниеге келді. Жастайынан халық әндерін сүйіп тыңдап өсті. Алматыда музыка-драма техникумы ашылатынын естіп, оқуға түсуге бел байлайды. Алдымен скрипка, кейін фортепиано класында білім алады. Уақыт өте келе бойында композиторлыққа деген құштарлық оянып, алғашқы талпыныстары ретінде жасөспірім қиялына толы «Шығыс балладасы» мен «Айлы түн» пьесаларын жазады.

Оның жастық шағы қиын кезеңге — аштық пен соғыс жылдарына тұспа-тұс келді. Соған қарамастан болашақ композитор үлкен қайсарлық танытты. Техникумды бітіргеннен кейін Мәскеу консерваториясына қабылданады, бірақ Ұлы Отан соғысы басталып, әскер қатарына шақырылуына байланысты оқуын уақытша тоқтатуға мәжбүр болады.

Әскерде жүріп партия қатарына өтеді, әскери дайындықтан өтумен бірге музыкамен айналысуды да тоқтатпайды. Ұрыстарға қатыспайтын бөлімде болғандықтан, хор ұйымдастырып, халық әндерін өңдеумен шұғылданады.

1946 жылы әскери міндетін аяқтаған соң Алматыға оралып, консерваторияға түседі. Мұнда ол Е. Брусиловский класында оқиды. Брусиловский Қожамьяровтың дарындылығын техникум кезеңінен-ақ байқап, шығармашылық бағытын шыңдауға ықпал етеді.

Консерваториядағы жылдар мен 1950-жылдар Қожамьяров шығармашылығының алғашқы іргетасын қалады. Бұл кезең камералық-аспаптық және вокалдық туындылардан басталады. Композитор өз алдына күрделі мақсат қояды: ұйғыр халық музыкасының ерекшелігін көрсететін өзіндік әуен стилін тауып, оны кәсіби композиторлық тілде жүзеге асыру.

Ғасырлар бойы қалыптасқан халықтық дәстүрлер оған сарқылмас шабыт береді. Ол тыңдаушыны көне ұйғыр мәдениетінің тарихына қызықтыруға ұмтылады. Консерватория қабырғасында жазған алғашқы туындыларынан-ақ жаңа әуендік тыныс сезіледі: «Поэма», «Бесік жыры», фортепианоға арналған «Ноктюрн».

Композитор ұйғыр халық музыкасын жүйелі зерттеп, әндерді түрлі аспаптарға өңдейді, кейбірін өз шығармаларына арқау етеді. Мысалы, фортепианолық триода «Бұ Чинар» әнінің негізінде 8 вариация құрылады. «Туған колхозда» атты төрт бөлімді шекті аспаптар квартеті де ұлттық бояуының айқындығымен ерекшеленеді.

Қожамьяровты поэтикалық сөз өрнегі де қызықтырды. Бұл ұйғыр және қазақ ақындарының өлеңдеріне жазылған әндері мен романстарынан айқын көрінеді. «Колхоздың егіс танабы» хор сюитасында ол бейнелердің нақтылығын және ұлттық әсерлілікті көрсетуге талпынады.

Консерваторияда оқып жүрген жылдары композитор алғаш рет ұлт-азаттық қозғалыс қаһарманы Садыр Палван бейнесіне оралып, оған арналған скрипка мен фортепианоға жазылған соната дүниеге келеді. Бұл кезеңде оның шығармашылығы қарқынды дамып, көптеген туындылары үлкен концерттерде орындалып, қала музыка өміріндегі елеулі оқиғаларға айналады.

Тарихи тұлғалардың сахналық бейнесін жасаудағы табыстарының бірі — «Назугум» операсы (1956). Бұл шығарма тұңғыш ұйғыр операсы ретінде бағаланады. 1960-жылдары композитор Н. Тілендиевпен бірлесіп «Алтын тұлпар» операсын жазады (либреттосы Қ. Байсейітов пен К. Шаңғытбаевтікі).

Тың өлке тақырыбын ол бұған дейін де хор сюиталарында бейнелеген: «Колхоздың егіс танабында» (Н. Бекхожин өлеңіне) және «Гүлденген тың дала» (С. Жароков өлеңіне). Осы онжылдықтағы ірі шығармалардың бірі — «Чин Томур» балеті.

Қожамьяров музыкалық-сахналық жанрға ерекше көңіл бөлді. 1960-жылдары «Чин Томур» балеті мен «Алтын таулар» операсынан бөлек, аралас хор мен оркестрге арналған «Ленин партиясы» поэмасын (С. Жароков өлеңіне), «Чин Томур» музыкасына екі сюита, ұйғыр әуендеріне негізделген хор сюитасын, фортепианоға және өзге аспаптарға арналған пьесалар, сахналық қойылымдарға музыка, әндер мен романстар жазды.

Ол қазақ мәдениетіне де үлкен ықыласпен қарап, балалар әндерін жазды. Солардың ішінде Н. Бекхожин өлеңіне «Досым-ау» әні және Ә. Тәжібаев өлеңіне «Алатау туралы ойлар» хор поэмасы бар.

1970–1994 жылдары Қожамьяровты ерлік-патриоттық тақырыптар бұрынғыдан да көбірек қызықтырды. Сонымен бірге, халық тарихына арналған негізгі арна үзілген жоқ. Соңғы жиырма жылда ол ұлттық көркемдік дәстүрді терең игеріп, ойын лирикалық әуен арқылы ашуға ерекше мән берді.

1975 жылы композитор «Садыр–Палван» атты жаңа опера жазды. Бұл тақырып оның 1950-жылдардағы ізденістерімен сабақтас: кезінде А. Махпировтың «Садыр–Палван» пьесасына музыка жазған болатын, ал операға кейінірек — жиырма жылдан соң қайта оралды.

Қожамьяров қазақ халқының тарихы мен өнерін жоғары бағалады. Оның тағдыры осы халықпен бірге өмір сүріп, еңбек етіп, мәдениетін өркендетумен тығыз байланысты болды. 1970 жылы Т. Молдағалиев өлеңіне «Гүлдене бер» ораториясын жазса, 1983 жылы Мұхиттың аттас әнінің бейнелі әуеніне сүйеніп «Зәуреш» симфониялық поэмасын дүниеге әкелді. Екі шығармада да қазақ әуені сезіліп, поэтикалық стилінің нәзіктігі байқалады.

Композитор қазақ фольклорын жақсы білді, қазақ тілін еркін меңгерді. Бұл жылдары оның шығармашылығында симфониялық оркестрге арналған музыка жетекші орынға шықты: сөз бен өлеңге сүйенген тұстар болғанымен, басты рөл аспаптық ойлауға берілді.

Құддыс Қожамьяров ұзақ ғұмыр кешті. Ол кәсіби музыканың жазба дәстүрінің іргесін қалаған буынмен қатар тұрып, кейінгі композиторлар ұрпағымен де бірге еңбек етті, өз өнерін үнемі дамытып отырды.