Баніктің пайда болу тарихы

Банктің мәні және оның біртұтастығы

Банктің мәні банктердің тұрпаты мен түріне қарамастан біртұтас болып қалады: ол коммерциялық банкке де, инвестициялық банкке де, эмиссиялық банкке де және өзге де банктерге бірдей тән. Банктердің операциялары мен қызмет ету аясы әртүрлі болуы мүмкін, алайда олардың мәні өзгермейді. Осы айырмашылықтардың барлығы банктердің алуан түрлілігін біртұтас жүйе ретінде көрсетеді.

Әдістемелік тұрғыдан банктің мәнін ашу үшін оны басқа экономикалық институттардан айрықшалайтын ерекшеліктерін дәл анықтау қажет. Өйткені қазіргі банктер атқаратын көптеген қаржылық, кеңес беру және өзге де қызметтерді (200-ден астам түрін) басқа институттар да көрсете алады. Тіпті банк атқаратын жұмыстардың едәуір бөлігін өзге ұйымдар да орындайды. Сондықтан банкке ғана тән операциялар мен қызметтерді бөліп көрсету маңызды.

Банктің «өнімі»: ақша, төлем құралдары және несие

Ерекше өнім өндіретін кәсіпорын

Банк өзіндік ерекшелігі бар кәсіпорын ретінде материалдық өндіріс өнімдерінен өзгеше «өнім» өндіреді: ол жай ғана тауарды емес, ақша және төлем құралдары түріндегі айрықша тауарды ұсынады.

Қолма-қол ақша эмиссиясы

Қолма-қол ақшаны шығару — банкке тән монополиялық қызмет: оны тек банк қана жүзеге асыра алады.

Негізгі өнім — несие

Қызмет көрсету саласындағы банктің негізгі «өнімі» — заттай өндіріс немесе тұтыну заттары емес, несие ұсыну. Несие тек белгілі бір сома емес, ол ссудалық пайыз түрінде табыс әкелетін капитал ретінде сипатталады.

Банктің уақытша пайдаланылмай тұрған, шоғырланған бос (еркін) ресурстары ұдайы өндіріс процесінде өнімді түрде қолданылады. Банк өнеркәсіп және сауда кәсіпорындарынан өз өнімінің ерекшелігімен ажыратылса да, мекеме мен ұйымға қарағанда кәсіпорынға жақын: оның қызметі едәуір дәрежеде «өндірушілік» сипатымен көрінеді.

Несие ісі — банктің өзегі

Несие ісі — банктің негізі және басты ісі. Сонымен қатар банк шаруашылық жүргізуші субъектілер мен жеке тұлғалардың төлем айналымын қолма-қол және қолма-қол ақшасыз нысанда реттейтін аса ірі ақша-несие институты болып табылады.

Банктің құрылымы: міндетті төрт блок

Банктің мәні оның құрылымымен тығыз байланысты. Банктің өзіндік ерекшелігі бар кәсіпорын (институт) ретінде жұмыс істеуін қамтамасыз ететін ұйымдасуы — оның құрылымы. Осы мағынада банк құрылымы төрт міндетті блоктан тұрады; бұл блоктарсыз банк банк ретінде қалыптаспайды және дамымайды.

1) Банк капиталы

Банк капиталы сауда және өнеркәсіп капиталынан өзгеше: ол қарыз нысанындағы артықшылыққа ие капитал ретінде ұдайы қозғалыста болады.

2) Банк қызметі

Өз өнімінің сипаты бойынша банк қызметі басқа кәсіпорындар мен институттардың қызметінен ерекшеленеді.

3) Мамандар тобы

Банк ісі мен банкті басқару саласында арнайы құзыреті бар, өзіндік ерекшелігімен сипатталатын қызметкерлер тобы қалыптасады.

4) Өндірістік блок (инфрақұрылым)

Бұл блокқа банк техникасы, ғимарат, байланыс және коммуникация құралдары, құрылғылар, ішкі және сыртқы ақпарат ағындары, сондай-ақ өндірістік материалдардың белгілі бір түрлері кіреді.

Жинақталған анықтама

Осы талдау негізінде банкті қолма-қол және қолма-қол ақшасыз нысандағы төлем айналымын реттеуді жүзеге асыратын кәсіпорын, яғни ақша-несие институты ретінде анықтауға болады.

Банк — банк жүйесінің негізгі элементі

Банк — банк жүйесінің негізгі элементі. Бұл оның мынадай талаптарға сай болуын көздейді:

Жүйенің органикалық бөлігі болуға және ортақ «ойын ережесі» бойынша әрекет етуге мүмкіндік беретін өзіне тән ерекшелігі болуы.
Бірыңғай заң аясында, қоғамның құқықтық нормалары шегінде жұмыс істеуі.
Өзін-өзі реттеуге, сондай-ақ банк жүйесінің басқа элементтерімен (соның ішінде банктік емес институттармен) өзара әрекеттесуге икемді болуы.

Банктің қызмет ету аясы: тек банкке тән үш қызмет

Банк теориясындағы маңызды мәселелердің бірі — банктің қызмет ету аясы. Оны банк мәнін талдау барысында қолданылатын әдістемелік тәсілдер арқылы анықтауға болады. Банктің қызмет ету аясы — басқа экономикалық институттармен салыстырғанда тек банктің өзіне ғана тән қызметтер жиынтығы.

О.И. Лаврушин банктің қызмет ету аясының үш бағытын бөліп көрсетеді.

1) Ақшалай қаражатты шоғырландыру

Уақытша сақтауға құндылықтарды қабылдау және сақтаулы операциялар — банктің ең көне операцияларының бірі. Қаражат жинау тек банктерге ғана тән емес, бірақ банктің бұл саладағы ерекшелігі айқын.

Шоғырланған бөтен қаражат банктің өз қажетіне емес, қайта бөлу тәртібімен өзгелердің қажеттілігін өтеуге бағытталады.
Қаражаттың меншік иесі — бастапқы несие беруші (банк клиенті) болып қала береді.
Шоғырландыру қызметі арнайы рұқсатпен (лицензиямен) жүзеге асырылады және банктің негізгі қызметіне айналады.

2) Ақша айналымын реттеу

Банк несие беруші мен қарыз алушының, сатушы мен сатып алушының арасындағы делдал ретінде әрекет етеді. Банк арқылы көптеген контрагенттер арасындағы есеп айырысулар, айырбас, ақшалай қаражат қозғалысы және капитал айналымы жүзеге асады.

Ақша айналымы экономиканы және халықты несиелеу, сондай-ақ төлем құралдарын шығару арқылы реттеледі.

3) Делдалдық (ресурстарды түрлендіру)

Банктің делдалдық қызметін тек төлемдегі делдалдықпен шектеуге болмайды. Банктер арқылы ақшалай қаражат пен капитал бір субъектіден екіншісіне, экономиканың бір саласынан екіншісіне ағады.

Банк шоттары бойынша жүргізілетін операциялар капитал қозғалысын қамтамасыз етеді: ресурстар белгілі бір секторда шоғырланып, кейін басқа салалар мен аймақтарға қайта бөлінеді.

Неліктен «түрлендіру» маңызды?

Қайта бөлінетін банк ресурстары жұмыс істеу саласы, мерзімі және мөлшері бойынша әрдайым сәйкес келе бермейді. Экономикалық өмірдің ортасында тұратын банк капиталдың көлемін, мерзімін және бағытын шаруашылық қажеттіліктеріне қарай өзгерту мүмкіндігіне ие. Демек, делдалдық қызмет тәуекелді азайтып, ұдайы өндіріс субъектілері арасындағы қатынастарды кеңейтеді және ресурстарды түрлендіреді.

Төлем жүйесі және корреспонденттік шоттар: ақпарат пен кезектілік

Төлем жүйесінің қатысушысы кез келген уақытта корреспонденттік шоттың жай-күйі туралы ақпаратты сұрата алады: күнделікті орындалған барлық төлемдерді көру, басқа коммерциялық банктерден өз атына келген төлемдерді тексеру мүмкіндігі беріледі. Сондай-ақ қатысушыларға төлемдердің орындалу кезектілігін реттеуге жағдай жасалады.

Есеп айырысу арқылы өтпеген төлемдер қатысушыға қабылданбаған немесе қамсыздандырылмаған төлемдер сомасы ретінде қайтарылады.

Реформа: біртұтас корреспонденттік шотқа көшу

Төлем жүйесін реформалау шеңберінде екінші деңгейлі банктер операциялық күнді және біртұтас корреспонденттік шотты өңдеумен айналысады. Біртұтас корреспонденттік шотқа көшу екі кезеңмен жүзеге асырылады:

1. Бірінші кезең — облыс деңгейінде көшу.
2. Екінші кезең — республика деңгейінде көшу.