Мұхит Мерәліұлы

Батыс Қазақстандағы ән мектебінің ірі өкілі

Мұхит Мерәліұлының шығармалары Батыс Қазақстанның музыкалық дәстүрінде өзіндік сазын тауып, ерекше орын алды. Көбіне лирикалық әуенге құрылған оның әндерінде адамның жан дүниесі, ой-арманы, махаббат сезімі, табиғатқа сүйсіну мен тұлғалық көркемдікке тән іңкәрлік терең бейнеленеді.

«Айдай», «Бала Ораз», «Алуаш», «Иіс», «Зәуреш», «Айнамкөз» секілді әндері халық арасына кең тарады. Бұл туындылар Біржан, Ақан, Мәди, Үкілі Ыбырай сынды ірі әнші-композиторлардың шығармаларымен қатар айтылып, көптің жүрегінен орын тапты.

Өмір жолы және қалыптасуы

Мұхит (Мұхаметкерей) Мерәліұлы 1841 жылы қазіргі Орал облысы, Қаратөбе ауданындағы Жақсыбай өзені бойындағы Ақбақай мекенінде ауқатты отбасында дүниеге келген. Оның туған ағалары Шәңгерей, Сақыпкерей, Жанша, Жүсіп — домбыра тартып, ән айтқан өнерлі жандар болған.

Мұхит жасынан ән мен домбыраға әуес болып өседі. Өнерпаз ағаларының ықпалы оның дарынының жан-жақты ашылуына зор әсер етеді. Ол домбырамен бірге еуропалық аспаптардың бірі — скрипканы да меңгерген.

Есейе келе Мұхит төрелік билік пен дәулеттің жетегінде кетпей, бар ғұмырын өнерге арнайды. Ауылға келген әнші-күйші, ақын-жыраулардың жанында жүріп үйренеді, ел аралап, жәрмеңке мен той-думанның сәнін келтіріп, халық мұрасын дәріптеуші насихатшыға айналады. Осылайша жұрт оны «әнші Мұхит», «сал Мұхит» деп таныған.

Алғашқы арнау әндері және нәзік лирика

Орындаушылық тәжірибесі толыса келе Мұхит өз жанынан ән шығара бастайды. Ертерек кезеңдегі арнау әндері — «Айнамкөз», «Алуаш», «Қилым» — адамның ішкі әлемін тербеп, қиял мен сезімге кең өріс ашады.

«Бала Ораз» аңызы және шығармашылық қуат

Халық арасында «Бала Ораз», «Жылқышы», «Кіші айдай» деген атаулармен де тараған бір ән жайында А. Қ. Жұбанов Мұхиттың көркем сөзге жастайынан үйір болғанын айта келіп, Бала Ораздың «Жылқышы хикаясының» Мұхитқа қатты әсер еткенін жазады.

«Зәуреш» — қайғының терең әуені

Мұхит жүрегінен жарып шыққан ең күйінішті шығармалардың бірі — «Зәуреш». Қайғылы көңілдің зары мен жоқтауын баяндайтын бұл әннің әуені аса терең, үні мұңды.

Философиялық тереңдік: «Дүние-ай»

Философиялық тербеністерге толы «Дүние-ай» әні музыкалық мазмұнының тереңдігімен ерекшеленеді. Көптеген қазақ ақындары сияқты, Мұхит та талантының жан-жақтылығымен танылды: ол әнші, композитор ғана емес, домбырашы ретінде де ел есінде қалды.

Күйшілік, жазба дерек және көпқырлы өнер

Мұхиттың орындаушылық қыры А. В. Затаевичтің «Қазақ халқының 1000 әні» жинағында да аталады. Затаевич Мұхит күйлерін қағазға түсірген алғашқы зерттеушілердің бірі болды. Бұл деректер Мұхиттың домбыра музыкасына жетік екенін айғақтайды.

Ән мен күйден бөлек, Мұхит — әңгімесі әсерлі, сөзге шешен жан болған. Сондай-ақ сол дәуірдегі өнерлі жастар машық еткен іс ретінде ою оюды да меңгергені айтылады: оның өрнегін алыстан арнайы келіп алатындар болған деседі. Осындай мәдени жұрнақтарды ыждағатпен зерттеп, жинау — кейінгі зерттеушілерге жауапты міндет.

Мұраның жалғасуы және насихатталуы

Мұхиттың әншілік-күйшілік мұрасын біздің заманымызға жеткізгендер қатарында оның балалары — Шоң, Нәу (Шайқы), Лұқпан, Ғұбайдолла Мұхитовтар және Шынтас Қаратаев аталады.

1950-жылдардың ортасында Ж. Қосыбаев «Әнші Мұхит» атты кітап шығарды. Мұхит дәстүрін жалғастырып, халық арасына кеңінен насихаттағандардың қатарында Ғ. Құрманғалиев, Т. Ибрагимова, Н. Әбілова және басқа орындаушылар бар.