Қазақша рефераттар

Қазақстанның аграрлы тарихы

Құжат туралы қысқаша мәлімет

Бұл материал Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігіне қарасты Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университетінде әзірленген оқу-әдістемелік кешенге (ПОӘК) қатысты. Ол 6М020300 – Тарих мамандығына арналған және арнайы пәннің типтік бағдарламасы мен мемлекеттік стандарт талаптарына негізделген.

Негізгі деректер

Пән атауы
«Отандық тарихтың қазіргі кезеңдегі түпкілікті мәселелері»
Пән бағыты
Қазіргі заманғы теориялық-методологиялық іргелі мәселелер
Дайындаған
Профессор Б.Ж. Атантаева (т.ғ.д.)
Жылы
Семей, 2013

Материал кафедра отырысында қаралып, факультеттік оқу-әдістемелік кеңесте мақұлданған және университеттің оқу-әдістемелік кеңесінде баспаға ұсынылған.

Кіріспе дәріс: тарихи білім, тарихнама және ғылыми ойлау

Кіріспе дәрістің өзегі — тарихи білімнің ғылым ретінде қалыптасуы және қазақстандық тарихнаманың жетістіктері. Мақсат — тарих ғылымын терең пайымдау, оның әдістерін түсіну және кәсіби зерттеудің логикасын меңгеру.

Ғылыми зерттеу деген не?

Ғылыми зерттеу — болашаққа бағытталған жүйелі ізденіс және объективті көзқарасқа сүйенетін таным процесі. Кей фактілерді түсіндіру немесе практикада қолдану қиын болғандықтан елемеуге болмайды: жаңалықтың маңызы кейде бірден ашылмайды, ал жаңа деректер ұзақ уақыт ғылыми айналымға толық енбей қалуы мүмкін.

Ғылыми зерттеудің басты белгілері

  • Мақсаттылық: нақты міндеттер қойылады және соған жетудің қадамдары анықталады.
  • Шығармашылық: белгісізді ашуға, жаңаша пайымға, тың идеяларды іске асыруға бағытталады.
  • Жүйелілік: процесс те, нәтиже де тәртіпке келтіріліп, қисынды құрылым құрайды.
  • Дәлелділік: тұжырымдар негізделіп, қорытындылар жинақталған деректермен бекітіледі.

Теориялық зерттеудің нысаны мен мақсаты

Теориялық зерттеу жеке бір оқиғаны ғана емес, ұқсас құбылыстардың тұтас тобын қарастырады. Оның мақсаты — жекелеген фактілердің арасынан жалпы заңдылықты табу, құбылыстың пайда болуын, қызмет етуін және даму логикасын ашу, яғни мәніне терең үңілу.

Мұндай зерттеуде ғылыми әдістердің жүйесі және ғылым тілін қалыптастыратын түсініктер мен терминдер маңызды құралға айналады. Нәтижелер мақалалар, монографиялар, оқулықтар, диссертациялар түрінде жарияланып, сараптамадан өткен соң практикада ескеріледі.

Әдіс және методология: ұғымдар мен байланыс

Қызметтің кез келген саласында (ғылыми, практикалық, басқарушылық) нәтижеге әсер ететін факторлардың бірі — қалай әрекет етеміз, қандай тәсілді қолданамыз деген сұрақ. Бұл — әдіс мәселесі.

Әдіс (метод)

Әдіс — таным тәсілі, мақсатқа жеткізетін жол. Ол ізденісті реттейді, уақыт пен күшті үнемдейді, қателіктен сақтандырады. Шынайы әдіс компас сияқты: зерттеушіге бағыт береді.

Методология

Методология екі мағынада қолданылады: белгілі бір саладағы тәсілдер жүйесі және сол жүйе туралы ілім, яғни әдістің жалпы теориясы. Ол әдіске қарағанда кеңірек ұғым, философиялық, ғылыми-теориялық және эмпирикалық деңгейлерді қамтиды.

Теория мен әдістің бірлігі

Әрбір әдіс белгілі бір теорияға сүйенеді. Әдістің тиімділігі теорияның тереңдігімен және іргелілігімен байланысты. Теория дүниені түсіндіреді, ал әдіс зерттеу арқылы теорияны қайта нақтылайды. Осы тұрғыдан алғанда, әдіс — практикада іске асқан теория.

Ф.Бэкон және Р.Декарт көзқарастары

Ф.Бэкон танымның қуатты құралы ретінде индукцияны атап, бақылау, эмпирикалық талдау және экспериментке сүйенуді ұсынды. Р.Декарт, керісінше, әдісті шынайыны өтіріктен айыратын айқын ережелер жиынтығы ретінде түсіндіріп, дедуктивті-рационалды тәсілдің маңызын ерекше көрсетті.

Методологиялық білімнің көпсатылы құрылымы

Қазіргі білім кеңістігінде методологиялық білім көп деңгейлі концепция ретінде қарастырылады. Ғылыми танымдағы әдістерді ірі блоктарға бөлу зерттеу логикасын айқындауға көмектеседі.

1) Философиялық әдістер

Ең көне бағыттардың қатарына диалектикалық және метафизикалық әдістер жатады. Бұлармен қатар сараптамалық, интуитивтік, феноменологиялық, герменевтикалық тәсілдер де методологиялық қызмет атқарады.

2) Жалпығылымилық әдістер мен принциптер

Мұнда ақпарат, үлгі, құрылым, функция, жүйе, ықтималдылық сияқты ұғымдар мен жүйелілік, құрылымды-функционалдық, кибернетикалық, үлгілік принциптер қолданылады. Соңғы уақытта синергетика (өзін-өзі ұйымдастыру, ашық тұтас жүйелер) кең таралып, тәртіп пен хаос, тұрақсыздық, бифуркация секілді түсініктерді енгізді.

3) Жекеғылымилық әдістер

Белгілі бір ғылым саласына тән принциптер мен процедуралар: механика, физика, химия, биология, сондай-ақ әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар әдістері.

4) Пәндік әдістер

Белгілі бір ғылыми пәннің ерекшелігіне сай қалыптасатын тәсілдер жүйесі. Әр пән өз нысанына сәйкес әдістемелік құралдарын жасақтайды.

5) Пәнаралық әдістер

Интегративтік, синтетикалық тәсілдер кешені. Кешенді ғылыми бағдарламаларды іске асыруда әртүрлі методологиялық деңгейлерді үйлестіреді.

Тарих методологиясы: тарихшы зертханасының өзегі

Тарих методологиясын тарихи танымның теориясы деп түсіндіруге болады, бірақ бұл анықтама зерттеушінің нақты жұмысын көмескілендіріп жібермеуі тиіс. Маңызды қағида: нәтиже ғана емес, нәтижеге жеткізетін жол да шынайы болуы керек.

Тарихшы сүйенетін үш қабат

  1. 1 Таным мазмұнын айқындайтын көзқарастық тұғырлар мен теориялық принциптер.
  2. 2 Зерттелетін пәннің ерекшелігіне сай әдістемелік тәсілдер (тарихнама, деректану, нақты-тарихи талдау).
  3. 3 Нәтижеге жеткізетін зерттеу жолдары, процедуралар және жұмыс техникасы.

Әдіс пен методологияны шатастырмау

Кей еңбектерде «әдіс» пен «методология» синоним ретінде қолданылғанымен, айырмашылық бар: методология — кең ұғым, ал әдіс — нақты әрекетке бағытталған тәсіл. Осы айырманы білу тарихи танымның көзқарастық қырларын толық ашуға мүмкіндік береді.

Тарих пен өнер: тарихи жад және көркем тәжірибе

Гуманитарлық білімде маңызды аралық мәселе бар: әлеуметтік шындықты тарихи және көркем бейнелеудің арақатынасы. Өнер мәдениеттің бір бөлігі ретінде тарихи процестен бөлінбейді. Тарих ғылымы өнермен тығыз байланыста: тарихқа көркем бейне тәжірибені тереңдетсе, өнер үшін тарихи материал адам өмірін түсіндірудің тірегі бола алады.

Марк Блок көтерген сұрақ

Француз тарихшысы Марк Блок «Тарихтың апологиясы, немесе тарихшының кәсібі» еңбегін «Әке, түсіндірші! Тарих не үшін керек?» деген сауалдан бастайды. Бұл сұрақтың өзектілігі бүгін де сақталған: тарих ғылым ба, әлде өнер ме — пікірталас тоқтаған емес.

Негізгі түйін

Тарих — қоғамның әлеуметтік жады. Сабақтастықты ашу арқылы ол өткенді тануға, бүгінді түсінуге және белгілі бір деңгейде келешекті болжауға көмектеседі. Жадынан айырылған адам қоғамда толыққанды өмір сүре алмайтыны сияқты, өз тарихынан ажыраған қоғам да даму қарқынын жоғалтады.

Қазіргі тарих теориясы: модерн, постмодерн және метанарратив

Ғылыми тарих білімі XVIII–XX ғасырларда орнығып, бүгінге дейін маңызын жоғалтқан жоқ. Қазіргі кезеңде «модерн» адамның өзін тарихи кеңістікте айқындауымен сипатталса, «постмодерн» тұтас тарихи баяндауларға — метаәңгімелерге (метанарративтерге) — күмәнмен қарауымен ерекшеленеді.

Кез келген тарихи теория белгілі бір мағынада метаәңгіме бола алады, бірақ әр метаәңгіме міндетті түрде қатаң ғылыми теория деңгейіне көтеріле бермейді. Сонымен бірге кәсіби тарихшы өз дәуірінің адамы болғандықтан, күнделікті тарихи түсініктерден толық ажырап кете алмайды; ал мектеп оқулығынан бастап ғылыми білім көпшіліктің тарихи санасына ықпал етеді.

Салыстырмалы талдау және статистика: зерттеу стратегиялары

Алексис де Токвиль салыстыруды адам ойлауының қажетті құрамдас бөлігі деп санаған. Шынында да, компаративті талдау гуманитарлық та, жаратылыстану ғылымдары үшін де методологиялық өзек бола алады.

Қазіргі зерттеу бағдарламаларында статистикалық әдістер де кең қолданылады. Нәтижелі стратегия көбіне екі тәсілді ұштастырады: сандық талдау және нақты оқиғаны терең кейстік зерттеу.

Ғылыми жұмыстың кезеңдері және ақпараттық технология

Ғылыми еңбек бірнеше базалық кезеңнен тұрады. Оларды бірізділікке келтіру зерттеудің сапасын арттырады және нәтижені рәсімдеуді жеңілдетеді.

Жұмыс алгоритмі

  • Болашақ жұмыстың сұлбасын жасау: бөлімдер, атаулар, логика, «сюжет».
  • Ақпарат пен фактілік материал жинау.
  • Жиналған материалды жоспарға сай өңдеу және жүйелеу.
  • Мәтінді авторлық мақсатқа және баспа талаптарына сай рәсімдеу.

Цифрлық құралдардың рөлі

Осы кезеңдердің бәрін бір процеске біріктіретін қуатты құрал — компьютер. Мәтіндік өңдеуде Word секілді процессорлар, беттеу мен иллюстрация жұмысына арнайы бағдарламалар, жарияланымдарды енгізуге сканер және ғылыми-білім қорларына қол жеткізу үшін интернет ресурстары қолданылады.

Ақпараттық технологияларды қолданудың негізгі мақсаты — болашақ оқытушылар мен зерттеушілердің ақпараттық мәдениетін тереңдету, автоматтандырылған талдау мен мәліметтерді жүйелеуді меңгерту, дәстүрлі және электрондық жарияланымдар мен таныстырылымдарды дайындауға үйрету.

Интерактивті тақта және белсенді оқыту әдістері

Интерактивті тақта: қалай жұмыс істейді?

Интерактивті тақта — компьютер мен проектор арқылы жұмыс істейтін үлкен сенсорлы экран. Компьютердегі бейне проектор арқылы тақтаға түсіріледі, ал пайдаланушы тақта бетінде стилуспен немесе саусақпен әрекет етіп, белгілер енгізе алады. Жасалған өзгерістер файл түрінде сақталып, кейін өңдеуге және тасымалдауға мүмкіндік береді.

Кейс-әдіс (case study): теория мен тәжірибені біріктіру

Белсенді оқытудың тиімді формаларының бірі — кейс-әдіс. Ол нақты жағдайды талдау арқылы білімді практикамен ұштастырады, топтық талқылау арқылы командалық жұмыс стилін қалыптастырады және шешім қабылдауға үйретеді. Кейс-талдау мәселені анықтау, диагностика жасау және өз ұстанымын дәлелді түрде қорғау дағдыларын дамытады.