Химиялық өнеркәсіп салалары
Кіріспе: дүниежүзілік химия өнеркәсібі
Дүниежүзілік химия өнеркәсібі дамыған елдерде де, жаһандық шаруашылық жүйесінде де жетекші орын алатын салалардың бірі. Ол өндірістік-технологиялық серпін күшейген кезеңнен кейін қарқынды қалыптасып, салыстырмалы түрде жаңа өнеркәсіп түрі ретінде танылды. ХХ ғасырдың екінші жартысында бұл салада түбегейлі өзгерістер болып, жаңа технологиялар мен әртүрлі шикізат көздеріне сұраныс артты.
Химиялық өндірістің адамзат өміріндегі маңызы ерекше: ол ауыл шаруашылығын тыңайтқышпен, өнеркәсіпті полимерлермен, тұрмысты сан алуан материалдармен қамтамасыз етеді. ХХ ғасырдың 1950–1970 жылдары химиялық өндіріс жоғары деңгейге көтерілді, алайда кейін энергетикалық және шикізат тапшылығы өсім қарқынын бәсеңдетті. Соған қарамастан, 1990 жылы дүниежүзілік химикаттар өндірісінің көлемі шамамен 1,5 млрд АҚШ долларына жетіп, сала экономиканың стратегиялық бағыты ретінде нығайды.
Құрылым
Салалық құрылым күрделі: 200 салаға жуық, өнім түрлері 1 млн-ға дейін.
Өсу кезеңі
Негізгі серпін: 1950–1970 жылдар.
Тәуелділік
Негізгі шектеулер: энергия мен шикізат тапшылығы.
Негізгі бөлім
1) Химиялық өнеркәсіп салалары
Химиялық өндірісті ірілендіріп үш негізгі құрамға бөлуге болады:
- 1 Тау-химиялық өндіріс — химиялық шикізаттарды өндіру және бастапқы өңдеу.
- 2 Негізгі химиялық өндіріс — минералды тыңайтқыштар, қышқылдар, тұздар өндірісі.
- 3 Полимерлі материалдар өндірісі — синтетикалық талшықтар, пластмассалар, синтетикалық каучук алу.
Өндірістің орналасуына әсер ететін негізгі факторлар: шикізат қоры, су, электр энергиясы, капитал және логистика. Осыған байланысты дамушы елдерде, әсіресе шикізатқа жақын орналасатын тау-химия бағыты жиі басым болады.
Жалпы алғанда, химиялық өнімдердің елеулі бөлігі дамыған елдерде шоғырланғанымен, Азия, Африка және Латын Америкасында өндіріс көлемі өсіп келеді. Бірқатар өңірлерде кәсіпорындар мен технологиялық тізбектерге батыс елдерінің капиталы мен компаниялары ықпал етеді.
2) Әлемдік минералды тыңайтқыштар өндірісі
Негізгі химиялық өндірістің өзегін минералды тыңайтқыштар мен күкірт қышқылы өндірісі құрайды. 1990 жылы күкірт қышқылының әлемдік өндірісі шамамен 120 млн тоннаға жетті. Ол дәстүрлі түрде табиғи күкірттен алынғанымен, қазіргі таңда мұнайды өңдеу барысында және газды тазарту процестерінде де кеңінен өндіріледі.
Жалпы өндіріс
ХХ ғасырдың 1950–1970 жылдары тыңайтқыш өндірісі күрт өсіп, жылына 145–150 млн тонна деңгейіне жетті.
Аймақтық үлес
1990-жылдардың соңында Азияның үлесі шамамен 40% болды.
Түрлері
Негізгі топтар: фосфорлы және калийлі тыңайтқыштар.
Фосфорлы тыңайтқыштар
Әлемде жылына шамамен 35 млн тонна фосфорлы тыңайтқыш өндіріледі. ХХ ғасырдың 1950-жылдары негізгі өндірушілер АҚШ пен Батыс Еуропа болды. 1990 жылға қарай АҚШ жетекші орындардың бірін сақтап, алғашқы ондыққа Ресей мен Франция да кірді. Сондай-ақ Польша, Испания, Қытай, Үндістан, Марокко, Тунис және Бразилияның үлесі артты.
Калийлі тыңайтқыштар
Әлемдік өндіріс көлемі шамамен 25 млн тонна. Негізгі өндірушілер қатарына АҚШ, Канада, Ресей, Беларусь, Германия, Франция, Испания, Иордания және Израиль жатады. Бұл елдер әлемдік нарықта тыңайтқыш жеткізудің басты орталықтары болып қала береді.
3) Полимерлі материалдар өндірісі
Полимерлі материалдар өндірісі бірнеше кезеңнен тұратын технологиялық тізбек арқылы дамиды: алдымен органикалық синтез негізінде бастапқы полимерлік шикізат алынады, кейін соның негізінде дайын полимерлі материалдар өндіріледі. Бұл бағыт ХХ ғасырдың бірінші жартысында қалыптасты.
Бастапқы полимерлік өнімдер
Негізгі өнімдер: этилен, пропилен, бензол. 1990-жылдардың соңында этиленнің әлемдік өндірісі шамамен 30 млн тоннаға жетті. Жетекші өндірушілер — АҚШ, Батыс Еуропа және Жапония. Мұнайға бай елдерде этилен өндірісі де белсенді дамып келеді.
Пластмасса
1990 жылы әлемдік өндіріс көлемі шамамен 130 млн тонна.
Химиялық талшық
1990 жылы өндіріс көлемі 36 млн тоннаға жетті; негізгі серпін ХХ ғасырдың екінші жартысында байқалды.
Синтетикалық каучук
Алғаш рет 1930-жылдары КСРО-да дамыды. 1990 жылы әлемде шамамен 10 млн тонна өндірілді; Азияның үлесі 60%-ға жуық.
Дайын полимерлі материалдардың ішінде пластмассалар, синтетикалық шайырлар, химиялық жіптер және синтетикалық каучук жетекші орын алады. Бұл өнімдер көлік, құрылыс, тұрмыстық тауарлар және электроника сияқты салалардың материалдық негізін қалыптастырады.
Химия өнеркәсібінің негізгі аймақтары
Әлемдік химия өнеркәсібін ірі аймақтарға бөлуге болады. Негізгі үш шоғырлану белдеуі айқын көрінеді:
Батыс Еуропа
Әлемдік өндірісте маңызды үлеске ие. Өңірде Германия жетекші орындардың бірін алады.
Солтүстік Америка
Үлесі шамамен 30%. Негізгі күш — АҚШ, мұнда химия өндірісі өте әртараптанған.
Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия
Жетекші ел — Жапония (шамамен 18%). Мұнда мұнай-химия өндірісі және мұнайды тасымалдау-өңдеу тізбектері маңызды рөл атқарады. Қытайда да өнім көлемі тұрақты өсуде.
1990-жылдар: жаңа химиялық аймақтың қалыптасуы
1990-жылдары жаңа химиялық аймақ ретінде Парсы шығанағы елдері ерекше көзге түсе бастады. Бұл үрдіс мұнай-газ ресурстарының молдығы, экспорттық инфрақұрылымның дамуы және мұнай-химия тізбектерінің кеңеюімен байланысты.
Қорытынды: химия өнеркәсібінің даму логикасы
Дүниежүзілік химия өнеркәсібі — технология, ресурс және капитал тоғысатын күрделі жүйе. Саланың тарихи серпіні ХХ ғасырдың ортасында айқын байқалып, кейін энергия мен шикізат тапшылығы жаңа талаптарды алға шығарды. Соған қарамастан минералды тыңайтқыштар, күкірт қышқылы және полимерлі материалдар өндірісі әлемдік экономиканың тірек бағыттары ретінде сақталып келеді.
Аймақтық тұрғыдан өндіріс дәстүрлі орталықтарда (Батыс Еуропа, Солтүстік Америка, Азияның дамыған бөлігі) шоғырланса да, 1990-жылдардан бастап Парсы шығанағы сияқты жаңа мұнай-химия орталықтарының күшеюі жаһандық картаны қайта қалыптастыруға ықпал етті.