«Неоконченная» симфониясы
«Неоконченная» симфония: лирикалық әлемнің тұтастығы
Шуберттің «Неоконченная» симфониясының мазмұны оның вокалдық шығармаларынан таныс образдарды қорытындылаудан туады. Бұл туындыда композитор мен оның дәуіріне тән ең өзекті тақырыптар — адам және оның тағдыры, махаббат пен өлім, идеал мен ақиқат — біртұтас көркемдік мәселе деңгейіне көтеріледі.
Екі бөлім — «аяқталмаған» емес
Симфония небәрі екі бөлімнен тұрады. Шубертке дейін Бетховен де екі бөлімді сонаталар жазған. Алайда XIX ғасыр романтиктеріне мұндай «еркіндік» ерекше тән болды: романтикалық музыкада лирикалық баяндау поэтикалық бағдарламамен ұштасып, цикл құрылымын даралау үрдісін күшейтті.
Бұл жерде екі бағыт қатар көрінеді: біреуі циклдың ықшамдалуына жетелесе, екіншісі — кеңеюіне алып келді. Соның нәтижесінде Лист жаңа жанр — бір бөлімді симфониялық поэманы — қалыптастырды, ал Берлиозға ауқымды циклдар тән болды.
Негізгі ой
«Неоконченная» симфониясы «аяқталмаған» деген атауына қарамастан, көркемдік тұрғыдан толық аяқталған: екі бөлімнің өзінде-ақ оған тән лирикалық образдар әлемі толық ашылады.
Бөлімдер арасындағы қатынас: қақтығыс емес, реңктер
Симфония бөлімдерінің арасында өткір қарама-қарсылық жоқ. Екі бөлім де лирикалық, бірақ лириканың сипаты әртүрлі: бірінші бөлімде сезімтал әсерлену қайғылы өткірлікпен берілсе, екінші бөлімде лирика сабырлы, жарық және қиялшыл реңкке ие.
I бөлім
Лирикалық әсерлену трагедиялық өткірлікпен астасады; ой толғау біртіндеп пафосқа дейін көтеріліп, соңында мұңлы түйінге келеді.
II бөлім (Andante con moto)
Мұңды, бірақ сабырлы поэзия үстем; жарық елес пен ішкі қозғалыс сезімі музыка тілінде нәзік әрі сенімді беріледі.
Бірінші бөлім: кіріспе темасы — симфонияның өзегі
Бірінші бөлім жабырқаңқы кіріспеден басталады. Ықшам әрі жинақы тема романтикалық образдар кешенін жинақтайды. Осы кіріспе темасында симфонияның негізгі идеясы шоғырланған: ол бөлімнің бүкіл бойынан өтіп, маңызды тұстарын меңзеп отырады.
- Тема экспозицияда негізгі мәнін айқындайды.
- Өңдеуші бөлімге өзгеріссіз кіріспе ретінде өтеді.
- Кіріспе интонацияларынан кода да құралады.
Бұл тема кіріспеде лирикалық-философиялық толғану ретінде естілсе, өңдеуші бөлімде трагедиялық пафосқа дейін өседі, ал кодада мұңды мінезге ие болады.
Экспозиция: екі әндік тақырыптың салыстырылуы
Кіріспеге экспозицияның екі темасы қарсы қойылады: элегиялық негізгі партия және ән-би сипатындағы қосымша партия. Алайда мұнда қақтығыс емес, салыстыру басым: екі тақырып та әндік табиғатымен туыстас.
Әндік мән мелодияның табиғатынан ғана емес, фактурадан, оркестр дыбыстауынан және құрылымнан көрінеді. Негізгі партияны баяндаудағы әндік тәсілдер айрықша назар аударады: тема екі компоненттен — мелодия мен аккомпанементтен — құралады. Музыкалық-поэзиялық кейпі жағынан ол ноктюрн мен элегияға жақын, әрі дербес, тұйық құрылым ретінде жазылған.
Қосымша партияда Шуберт белсендірек образдар аясына бет бұрады. Ондағы ішкі драмалық олқылыққа қарамастан, жарқын колорит әрі қарай дамып, қорытынды партияда орнықтырылады. Драмалық қарама-қарсылық енгізілмейді: тақырыптар соқтығыспайды, тек реңк арқылы салыстырылады.
Осы ерекшеліктің салдарынан жалғаушы партияның дәстүрлі функциясы қысқа модуляциялық жүріспен алмастырылады. Динамикалық факторлардың орнына жаңа элемент алға шығады: лад-тональдық функцияларды колористикалық тұрғыдан ұғыну.
Өңдеуші бөлімде негізгі және қосымша партиялар толықтай ығыстырылып, даму тек кіріспе материалына сүйенеді. Реприза көп жаңалық әкелмейді. Кодада қайғылы кіріспе темасы қайтадан естіліп, бөлімнің ой-түйінін бекітеді.
Екінші бөлім: Andante con moto — жаңа романтикалық форманы іздеу
Екінші бөлім — Andante con moto. Оның мұңды, түңілген күйінің поэзиясы таңғалдырады. Мұндағы құрылым да ерекше: бірінші және екінші темалардың тұйықтығы, сонаталық форманың кейбір белгілері, музыкалық негіздің «ағып отыруы» мен вариациялық дамудың еркіндігі табиғи түрде араласады.
Бұл бөлімде әртүрлі формалардың қасиеттерін синтездейтін аспаптық музыканың жаңа романтикалық формаларын жасауға ұмтылыс анық байқалады.
Қорытынды: адам сезімі — негізгі тақырып
«Неоконченная» симфониясында Шуберт адам сезімінің өмірін басты тақырып етеді. Көркемдік жалпылаудың жоғары деңгейі оның шығармашылығын өз дәуірінің рухын айқын көрсететін биік құбылысқа айналдырды.