Банк жүйесі және ақша, несие саясаты
Орталық банктің рөлі және банк жүйесінің ықпалы
Орталық банктің негізгі функцияларының бірі — несие саясатын жүргізу және банк жүйесінің тұрақты жұмысын қамтамасыз ету. Коммерциялық банктер несие беру және депозиттерді тарту арқылы ақша ұсынысын кеңейтеді, ал орталық банк бұл үдерісті жалпы экономикалық мақсаттарға сай реттеп отырады.
Банк жүйесі құнды қағаздарды сатып алу-сатумен де айналысады. Орталық банк ұлттық валютаны айналымға шығарады, мемлекеттің алтын-валюта резервтерін сақтайды, коммерциялық банктердің міндетті резервтері бойынша талаптарды белгілейді және банктер арасындағы есеп айырысуды ұйымдастыруда маңызды рөл атқарады.
Сонымен қатар, орталық банк халықаралық ақша нарығында сатып алушы әрі сатушы ретінде әрекет етеді, сондай-ақ шетел мемлекеттерінің орталық банктерімен өзара іс-қимылды үйлестіреді. Көптеген елдерде орталық банк ақша-несие саясатын қалыптастырып, жүзеге асырады және коммерциялық банктердің қызметін қадағалайды.
Ақша ұсынысы қалай қалыптасады?
Орталық банк ақша ұсынысын ақша базасына және ақша мультипликаторына ықпал ету арқылы қадағалайды. Ал ақша ұсынысының нақты көлемі көбіне коммерциялық банктердің операцияларының нәтижесінде — депозиттерді қабылдау және несие беру арқылы — қалыптасады.
Ақша базасы
Орталық банктің тікелей басқаратын ақша компоненттері: қолма-қол ақша және банктердің резервтері.
Мультипликатор
Коммерциялық банктердің депозит-несие операциялары арқылы ақша көлемінің «көбею» механизмі.
Қазақстан Ұлттық банкі: мақсат және мандат
Қазақстан Ұлттық банкі — мемлекеттің ақша-несие саясатын анықтайтын және жүзеге асыратын негізгі орган. Оның басты мақсаты — ұлттық валютаның тұрақтылығын, яғни теңгенің ішкі төлем қабілеттілігін және басқа шетел валюталарына қатысты тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Ақша-несие саясаты — айналыстағы ақша жиынын және жалпы банк жүйесінің қызметін реттеуге бағытталған шаралар жиынтығы. Бұл саясаттың макроэкономикалық субъектісі — Ұлттық банк, ал реттеу объектілері — экономикадағы қолма-қол және қолма-қол ақшасыз ақша жиынының жалпы көлемі.
Ақша-несие саясатының типтері
Шаруашылық жағдайына байланысты ақша-несие саясатының екі негізгі типі қолданылады:
Рестрикциялық саясат
Екінші деңгейлі банктердің несиелік операцияларының көлемін шектеуге, талаптарды қатаңдатуға және сыйақы мөлшерлемесінің деңгейін жоғары ұстауға бағытталған шаралар жиынтығы.
Экспансиялық саясат
Несие беру көлемін кеңейтуге, айналымдағы ақша жиынының өсуіне бақылауды салыстырмалы түрде әлсіретуге және сыйақы мөлшерлемесін төмендетуге бағытталады.
Соңғы жылдары ақша-несие саясатының негізгі бағыты — инфляцияны төмендету және теңгенің тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Негізгі мақсаттар мен құралдар
Ақырғы мақсаттар
- Экономикалық өсуді қолдау
- Жұмыспен қамтудың жоғары деңгейі
- Баға тұрақтылығын қамтамасыз ету
- Төлем балансының тұрақтылығы
Аралық мақсаттар
- Ақша жиыны
- Пайыз мөлшерлемесі
- Айырбас бағамы
Саясат құралдары
Несие берудің лимиттері және пайыз мөлшерлемесін тікелей реттеу
Міндетті резервтер нормасын өзгерту
Есептік (қайта қаржыландыру) мөлшерлемесін өзгерту
Ашық нарықтағы операциялар
Пайыз саясаты және инфляциямен күрес
Пайыз саясаты шеңберінде Қазақстан Ұлттық банкі өзінің операциялары бойынша ресми қайта қаржыландыру мөлшерлемесін белгілейді. Бұл мөлшерлеме ақша нарығындағы жалпы жағдайға, несиеге сұраныс пен ұсынысқа және инфляция деңгейіне қарай айқындалады.
Негізгі логика
Пайыз мөлшерлемесін көтеру арқылы Ұлттық банк несиеге сұранысты азайтып, айналыстағы ақша көлемінің өсу қарқынын бәсеңдетуге ұмтылады. Нәтижесінде ақша жиынының шамадан тыс ұлғаюы тежеліп, инфляция қысымын төмендетуге мүмкіндік туады.
Қазақстанда инфляциямен күрестегі маңызды бағыттардың бірі — шетел валютасына деген артық сұранысты төмендету, өйткені ол ішкі бағаларға және айырбас бағамына қысым түсіруі мүмкін.