Римский – Корсаковтың опералық шығармашылығы
Римский–Корсаковтың опералық шығармашылығы
Римский–Корсаков опералары мазмұны, көркемдік келбеті, формасы және музыкалық драматургиясы жағынан алуан түрлі. Оның мұрасынан тарихи, ертегілік, лирикалық-драмалық, лирикалық-ойлы және сатиралық бағыттағы туындыларды көреміз. Композитор көлемді опералық жауһарлармен қатар шағын бір актілі опералар да жазды; кейбір шығармалары камералық сипатқа ие.
Операларының басым бөлігі орыс классикалық әдебиетіне немесе халық шығармашылығына сүйенген сюжеттерге құрылған. Осы қатарда ертегілік-эпикалық жанр Римский–Корсаков мұрасында орталық орын алады.
Ертегілік-эпикалық дәстүр және Глинкамен сабақтастық
Композитор Глинканың «Руслан и Людмила» операсынан бастау алған эпикалық стильді байытып, кеңінен дамытты. Римский–Корсаковтың ертегілік-эпикалық опералары орыс опера мәдениетінің өзіндік ерекшеліктерін айқын танытады: халық ән жанрларымен байланыс, бұқаралық хор сахналары, кейіпкерлердің тұтас әрі жалпылама эпикалық мінезі бұл сабақтастықты тереңдетеді.
Шетелдік өнер аясында бұл құбылыспен үндес параллель ретінде ХІХ ғасырдағы неміс музыкасының романтикалық бағытын қорытындылаған Вагнердің қияли-мифологиялық операларын атауға болады.
Маңызды ерекшелік: ертегілік сюжеттер тек қиял дүниесі ретінде емес, халықтың тұрмысы, наным-сенімі, әдет-ғұрпы және дүниетанымымен тұтас өріледі.
Кейіпкерлер әлемі: халықтық дарын және нәзік лирика
Римский–Корсаковтың ертегілік операларында орыс халқының өмірі, тұрмысы, наным-сенімдері мен әдет-ғұрыптары шынайы бейнеленеді. Композитордың ерекше кейіпкерлері көбіне көркемдік дарынды тұлғалар — халық ақындары мен музыканттары (Левко, Лель, Садко). Сонымен бірге лирикалық сүйкімділігімен баурайтын, нәзіктік пен мейірімге толы, адами және ертегілік келбеті астасқан қыздар бейнелері кең орын алады: Мафа, Ақшақар, Волхова, Млада.
Оларға қарама-қарсы — сезімі отты, құмарлы, қызбалы мінезді бейнелер (Купава, Любаша, Войслава). Кейбір кейіпкерлер романтикалық өнерге жақындығымен дараланады: адамның сезім байлығын, махаббат қуанышын сезіну үшін адамдар әлеміне ұмтылатын, жартылай шынайы — жартылай қияли тұлғалар.
Халық әндері, ертегілер, халықтық поэзия — әсіресе табиғат әлемімен байланысты бейнелерді жасауға басты арқау болды.
Халық өмірі композиторға әртүрлі атақ-даңқы мен сословиесі бар қарапайым кейіпкерлерге нақты, жарқын музыкалық мінездеме беруге мүмкіндік ашты.
Көркемдік құрылым және драматургия
Римский–Корсаковтың ертегілік-эпикалық опералары көркемдік мазмұнының байлығымен әрі көпқырлылығымен ерекшеленеді. Лирикалық, тұрмыстық және қияли бастаулардың барлығы күрделі болса да, таңқаларлық табиғилықпен біртұтас әлемге бірігеді.
Сонымен қатар композитор үлкен драма мен терең өмірлік шиеленісті де бейнелей білді. Кейбір тарихи-эпикалық және лирикалық-психологиялық операларында драматизмі ерекше әсер ететін эпизодтар кездеседі.
Опералық стильдің айрықша белгілері
- Музыкалық формалардың кеңдігі және әндік нөмірлердің көптігі.
- Халық жанрларына жақындық — әсіресе хор бөлімдерінде айқын.
- Бұқаралық хор сахналары операларға кең тыныс, көлемділік береді.
- Көне наным-сенімдер мен табиғат күштеріне табыну салттарын суреттейтін әдет-ғұрыптық көріністердің молдығы.
Вокал, оркестр және лейтмотивтер
Римский–Корсаков операларындағы вокалдық стиль көбіне әндік, әуендік сипатта. Орыс ұлттық және халықтық сюжеттер композитордың халық әніне жақын әуендік материалды ғана емес, тіпті кей тұста речитативтерді де халық ән мақамына бейімдеп жазуына негіз болды.
Оркестрдің рөлі ерекше маңызды. Әсіресе 1880–1890 жылдардағы кемеліне келген ертегілік опералары симфониялық қуатымен дараланады. Композитор лейтмотивтер жүйесін кең қолдана отырып, оны еркін тематикалық даму тәсілдерімен шебер ұштастырады.
Сахналық құрылымда нөмірлік принцип басым: опералар азды-көпті аяқталған нөмірлер мен эпизодтардан құралады, бұл тыңдарманға музыкалық ойды анық қабылдауға мүмкіндік береді.
Әлемдік опера өнеріндегі орны
Римский–Корсаковтың опералары әлемдік опералық әдебиетте үлкен әрі маңызды орынға ие. Оның ертегілік-эпикалық мұрасы ұлттық дәстүр мен симфониялық ойлаудың тоғысында жаңа көркемдік кеңістік құрып, опера жанрының мүмкіндіктерін айрықша кеңейтті.