Саз зергері – Қазанғап.
Саз зергері Қазанғап: қазақ күйінің өрісін кеңейткен тұлға
Халық күйшісі Қазанғап Тілепбергенұлының шығармашылығы қазақ музыка мәдениеті тарихында айрықша орын алады. Ол қазақтың аспапты музыкасын дамытуға өзіндік үлес қосқан композитор, ал оның күй мұрасы халық шығармашылығының биік шыңдарының бірі саналады.
Қазанғап халық өнерінің ең озық үлгілерінен нәр алып, өз тұсындағы атақты күйшілерден тәлім жинап, өз домбыра тарту мектебін қалыптастырды. Ол дәстүрлі күй тілі мен форма заңдылығын сақтай отырып, мазмұны, түрі және орындау тәсілі жағынан айқын бедерлі туындылар тудырды.
Балалық шағы және домбыраға жақындаған жол
Қазанғап 1854 жылы Арал теңізі жағалауындағы Құланды түбегінің Ақбауыр өңірінде, қойшы отбасында дүниеге келген. Кедейлік пен жоқшылық оны ерте есейтті: жасынан әкесіне қолғабыс беріп, байлардың қозысын бағып күнелтуге мәжбүр болды. Таңнан кешке дейін мал соңында жүретін баланың жұбанышы — домбыра еді.
Табиғатынан сезімтал, ән-күйге ынтық бала кең дала төсінде көңілге оралған әуенді пернеге түсіріп, балалық қиялын да, ішкі сырын да домбырамен бөлісті. Сол кезден-ақ ол ауыл домбырашылары көрсеткенді домбыраға салып, естігенін жүрек сүзгісінен өткізе орындайтын болған.
Ұстаз іздеу: дәстүр сабақтастығы
Есейе келе Қазанғап өнер жолын таңдауға бекем бел буды. Күй құпиясына терең бойлауға ынтық жас күйші әкесінің жалғыз атымен елге аты мәлім домбырашыларды іздеп сапарға шығады.
Төреш күйші (Доңызтау – Аққалқа)
Жас домбырашының дарынына тәнті болып, күйлер үйретіп, шертудің құпияларын зердесіне құяды. Батасын беріп, өнер жолындағы тұсауын кеседі.
Орынбай, Құрманияз, Үсен
Бесқаладағы Орынбай, Ембідегі Құрманияз, Қарақамыстағы Үсен күйшілермен жүздесіп, орындаушылық мәнердің сан қырын көкейге тоқиды.
Орынбаймен жүздескен сапар ерекше мәнге ие болады. Әңгіме арасында Орынбай жас күйшіге: «Өзің күй шығарып көрмедің бе?» деп ой тастайды. Сонда Қазанғап домбырасын алып, өз «Ақжелен» күйлерінің бірнеше нұсқасын орындап береді. Ақыл-кеңес пен жылы сөз қанаттандырған күйші ауылына рухы көтеріліп оралады.
Үсен төремен күй сайысы және «Ысырма»
Бір сапарында Қазанғап Оңтүстік өңірінен астық әкелмек болып, сауда керуеніне ілеседі. Жолай Қарақамыс маңында атақты күйші Үсен төремен жүздесуді ойлап, оның үйіне соғады. Үсен төре сыртта жүргенде, Қазанғап келінінен домбыраны алдырып, күй тарта бастайды.
Үсен төре үйге кіріп, домбырасын бейтаныс адамның тартып отырғанын көріп, өнерін сынайды: «Ендеше, көрсет өнеріңді: дұрыс тарта алмасаң, осы жерде айыбыңды төлейсің», — дейді.
Қазанғап өзін танытпақ болып «Көкейге түскен Көкілжан» атты жаңа күйін орындайды. Үсен төре риза болып, төрден орын береді. Артынша шағын күй сайысын ұйымдастырып, Қазанғаптан барлық 62 «Ақжелен» күйлерін тартып беруін сұрайды. Қазанғап мүдірмей орындап шыққан соң, төреге: «Енді мына бір күйімді шертіп қайтарыңыз», — деп өз күйін ұсынады.
Үсен төре Қазанғаптың жаңа күйін тартқан сәтте, сол қолмен перненің асты-үстінен іліп алатын күрделі жерінде домбыра тайып кетіп, қолынан ысырылып түседі. Ел ішінде бұл күй кейін «Ысырма» атанып тарайды. Осылайша Қазанғап айласымен де, шеберлігімен де Үсен төрені тосылдырғаны айтылады. Үсен төре жеңілгенін мойындап, батасын береді.
Ізденіс жемісі: «Қаратөс» күйлері
Өнерін ұштауға ұдайы еңбек еткен Қазанғап осы кезеңде «Қаратөс» деген жалпы атпен екі күй шығарады: «Үлкен Қаратөс» және «Кіші Қаратөс». Музыкалық құрылысында аса төңкеріс жасамағанымен, ішкі динамикасы мен әуендік өрімінде сонылық, құлаққа жағымды айқын сипат бар. Формалық жақындығы жағынан Дәулеткерейдің «Қос ішек», «Атқа алған» күйлерімен ішінара ұқсастық байқалады.
1916 жылғы дүрбелең және «Жұртта қалған»
1916 жылдың 25 маусымында патша өкіметі «бұратана» халықтан тыл жұмысына адам алу туралы жарлық шығарды. Орданың құрамындағы болыстар наразылық білдірмек болғанымен, жазалау жасағының қысымына төтеп бере алмай, әрі байлардың сатқындығы салдарынан ұйымдасқан қарулы қарсылық көрсете алмай, халық Қарақұмға қарай үдере көшеді.
Қазанғаптың көлігі болмай, жұртта қалып қояды. Тізімге ілігіп, қашып жүрген жігіттерге қосылады. Ауыл орнында жұмысқа жарамсыз қарттар, әйелдер, балалар ғана қалған еді. Көтеріліс аяусыз басылғаннан кейінгі қан қақсатқан көрініс, елдің тоз-тозы күйші жүрегін жаралайды. Сол ауыр күндердің хикаясын ол жаңа күйлеріне арқау етеді.
«Жұртта қалған» күйі — кер заманда кедей қауымының тартқан қасіреті мен қайғы-мұңын шерлі толғайтын шығарма. Тыңдаушыға сол күнгі қаралы үн естілетіндей әсер қалдырады.
Күйлердің тақырыптық әлемі: тағдыр, қоғам, үміт
Қазанғаптың күй орындауында өзіндік өрнек, бөлекше стиль бар. Мәселен, «Көкіл» күйінде ол ауыр өмірінің сырын шертіп, мұңлы саз арқылы тағдыр тауқыметін тартқан жан әлемін көз алдыңа әкеледі.
Қазақ қоғамындағы әлеуметтік қайшылықтардың бірі — әйел теңсіздігі — күйші шығармашылығынан да орын тапқан. «Балжан қатын» күйінде ескі әдет-ғұрып шырмауынан теңіне қосыла алмаған қыздардың тағдыры, өксікпен өткен өмірдің ізі бейнеленеді.
«Учитель»: серпінді мінез, оптимистік пафос
Қазан төңкерісі таңы атқан тұста Қазанғап «Учитель» күйін шығарады. Бұл шығарма алғаш қарағанда Қазанғап мұрасында оқшау тұрғандай көрінеді. Алайда тереңірек үңілгенде, оның өзегінде жарқын пейіл мен оптимистік философия жатқанын аңғаруға болады.
Күй басынан аяғына дейін бұл өңірге тосын марш екпінімен өріледі: әуені сергек, ойнақы, ашық. «Учитель» күйінің нық қадамы Қазанғаптың үлкен шығармашылық пайымға өз міндетін түсіне отырып барғанын көрсетеді. Бұл күй тыңдаушы санасын оятып, алға ұмтылуға, тынымсыз күрес пен жасампаздыққа үндейді.
Шәкірттері және мұраның жалғасуы
Атақты домбырашы, талантты сазгер барлық шығармашылық ойларын толық жүзеге асырып үлгермеді: ол 1921 жылы 67 жасында дүниеден өтті. Дегенмен Қазанғаптан кейін оннан аса шәкірт қалды. Оның күйлерін жалғастырып орындаған домбырашылар қатарында Жәлекеш Айпақов, Сәдуақас Балмағамбетов, Бақыт Басығараев, Машалақ секілді күйшілер аталады.
Бүгінгі насихат және жаңа табылған нұсқалар
Қазіргі таңда Қазанғап күйлерін кеңінен насихаттап жүрген өнерпаздардан Абдулхамит Райымбергенов, Жайлау Асылханов, Еділ Басығараев есімдерін атауға болады. Осы күйшілердің ізденісі арқылы Қазанғаптың бұрын көпшілікке беймәлім күйлері мен нұсқалары да табылып, елге жетіп жатыр.
- Жайлау Асылханов Машалақ күйші қариядан «Кәрі Ақжеленнің» өзгеше нұсқасын үйреніп, «Ұршықтың жұртта қалғаны», «Торы аттың табақ тартуы» күйлерін жеткізді.
- Келбет Тілеулин «Алиманның боз жорғасын» елге танытты.
- Нұрболат Жанаманов «Өмір жайлау» күйінің жаңа нұсқасын жеткізді.
Бұл туындылар бүгін де орындалып, күй репертуарынан өз орнын тауып келеді.
Қорытынды: даралықтың өзегі — сезім тереңдігі
Қазанғап қазақ күй мұрасына ерекше саз өрнегін әкелген айрықша дарын иесі. Оның күйлерінің даралығы — сезімге байлығында және әр көрген-білгенін саз арқылы жүрекке жеткізе толғай алуында.
Қазанғап күйлері — адам жанының нәзік қылын дөп басатын сұлу әуендер. Тақырыптық аясы сан алуан бұл мұра бүгін халық арасында кең тараған. Республиканың музыкалық жоғары және орта оқу орындарында Қазанғап күйлері оқу бағдарламасына енгізіліп, жүйелі орындалып келеді. Осылайша Қазанғап қалыптастырған орындаушылық дәстүр дербес мектеп ретінде орнықты.