АҚШ - экономикасы дамыған мемлекет
АҚШ экономикасының ауқымы және бәсекелік артықшылықтары
Америка Құрама Штаттары — экономикасы жоғары деңгейде дамыған мемлекет. 1995 жылы оның әлемдік ішкі жиынтық өнімдегі үлесі 21,8% болды; бұл көрсеткіш Батыс Еуропаның 21 мемлекеті бойынша жиынтық мәннен сәл ғана төмен еді (23,1%). Осындай ауқымды экономикалық және әлеуметтік мүмкіндіктер озық бағдарламалар мен технологияларды дамытуға жол ашып, АҚШ-ты әлемдік көшбасшылар қатарына шығарып отыр.
Назар аударар жайт: экономикалық әлеует тек өндіріс көлемімен өлшенбейді — инновацияны тұрақты түрде қаржыландыру, жоғары өнімді еңбек және тиімді институттар ұзақ мерзімді артықшылық береді.
Табиғи ресурстар және оларды пайдалану саясаты
АҚШ жер қойнауы отын-энергетикалық ресурстарға, әртүрлі шикізат түрлеріне, темір және түсті металл кендеріне, табиғи күкіртке, уранға, фосфориттерге, калий тұздарына және басқа да пайдалы қазбаларға бай. Сонымен қатар, мемлекет табиғи байлықтарды бейберекет игермей, ресурстарды ұқыпты басқаруға ұмтылады: көптеген минералдық ресурстардың бір бөлігін сырттан импорттайды.
Ресурстық база
Отын-энергетика, металл кендері, уран, химиялық шикізат және тыңайтқыш өндірісіне қажет минералдар.
Ұқыпты тұтыну
Стратегиялық маңызды қорларды сақтау және экономикалық тиімділік үшін импорт үлесін сақтайтын бағыт байқалады.
Өнеркәсіп: жетекші сала және өндірістік қуат
АҚШ өнеркәсібі — бүкіл экономиканың жетекші саласы. Энергетикалық балансында мұнай мен газ маңызды орын алады. Ауыр және жеңіл өнеркәсіп автомобиль, авиация, электр техникасы бағыттарында түрлі жабдықтар өндіреді. Атом өнеркәсібі, тоқыма және тігін өндірісі де айрықша дамыған.
1996 жылғы өндіріс көрсеткіштері
Төмендегі деректер өнеркәсіп ауқымын сипаттайды.
- Көмір
- 994,9 млн т
- Мұнай
- 406,6 млн т
- Болат
- 94,1 млн т
- Электр энергиясы
- 3046,6 млрд кВт·сағ
Ауыл шаруашылығы: механикаландырылған фермерлік модель
АҚШ ауыл шаруашылығында механикаландырылған фермерлік шаруашылықтар жетекші рөл атқарады. Негізгі өсірілетін дақылдарға бидай, арпа, сұлы, қара бидай, жүгері, соя, картоп, қант қызылшасы және мақта жатады. Мал шаруашылығында ірі қара, шошқа, қой өсіріледі; құс шаруашылығы, әсіресе тауық пен күркетауық өсіру кеңінен дамыған.
Негізгі ерекшелік
Ауыл шаруашылығының өнімділігі жоғары деңгейде механикаландырумен, агротехнологиялармен және нарыққа бағытталған өндіріс құрылымымен қамтамасыз етіледі.
Ұлттық табыс, инвестиция және сыртқы сауда
АҚШ экономикасы тұрақты өсім көрсетеді. Мұны ұлттық табыс, инвестиция және сыртқы сауда көлемдерінің динамикасынан байқауға болады. Жан басына шаққандағы жылдық ұлттық табыс шамамен 25 мың доллар. 1996 жылы инвестициялардың жалпы көлемі 1101,3 млрд доллар болып, оның 568,7 млрд доллары құрылысқа бағытталды.
Экономика және сыртқы сауда көрсеткіштері
Кестеде негізгі көрсеткіштердің уақыт бойынша өзгерісі берілген.
| Көрсеткіш | 1980 ж. | 1990 ж. | 1996 ж. |
|---|---|---|---|
| Ұлттық табыс, млрд $ | — | 5764,9 | 7567,1 |
| Экспорт, млрд $ | 225,6 | 393,6 | 624,5 |
| Импорт, млрд $ | 257,0 | 516,7 | 817,8 |
Негізгі сауда серіктестері
Батыс Еуропа елдері, Канада, Мексика және Жапония.
Қазақстан–АҚШ экономикалық байланыстары
АҚШ пен Қазақстан арасындағы экономикалық байланыстар ХХ ғасырдың 90-жылдарынан бастап қарқын ала түсті. Қазақстанда ондаған америкалық фирмалар, кәсіпкерлер және банктер әртүрлі салаларда қызмет атқарды. Мысалы, мұнай өндіру бағытында Chevron, Shell, Mobil сияқты компаниялардың қатысуы аталады, сондай-ақ аудит және консалтинг саласында PricewaterhouseCoopers секілді ұйымдар жұмыс істеді.
Саяси-экономикалық мәні
Америка Құрама Штаттарымен жан-жақты қатынастарды дамыту сыртқы саясатта маңызды орын алады: бұл халықаралық беделді нығайтуға және ұлттық мүдделерді ілгерілетуге тікелей байланысты.
АҚШ-тың жаһандық ықпалы және халықаралық тұрақтылық
АҚШ-тың әлемдік үдерістерге ықпалы айқын. Ол орасан зор әскери-саяси ресурстарға және қуатты экономикаға сүйеніп, көбіне жаһандық дамудың бағытына, сондай-ақ стратегиялық тұрақтылықтың жай-күйіне әсер етеді. АҚШ дербес күш ретінде де, халықаралық ұйымдар аясында да әрекет ете отырып, көптеген аймақтардағы жанжалдарды реттеуге белсенді қатысады.
Ішкі нарықтың рөлі
Америка ішкі нарығы көптеген елдердің экспортқа бағдарланған экономикалық дамуы үшін маңызды шарттардың бірі болып саналады.
Сонымен бірге, әлемдік экономикада аса ірі трансұлттық корпорациялардың ықпалы да өсіп келеді — бұл үрдіс халықаралық сауда мен инвестиция бағыттарының өзгеруіне әсер етеді.