БАСҚАРУ ЕҢБЕГІНІҢ МӘДЕНИЕТІ МЕН ЭТИКАСЫ КӘСІПТІК ЭТИКА
Қоғамдық еңбек және басқарудың пайда болуы
Қоғамдық еңбекті дамытудың маңызды белгілерінің бірі — еңбекті бөлу және бірлесіп орындау. Өндірістегі еңбекті жүйелі түрде бөлу мен кооперациялау басшылық еңбегін адамдардың іс-әрекетіндегі ерекше қызмет түрі ретінде айқындауға ықпал етті.
Басқаруда бірлескен еңбек — объективті қажеттілік. Өйткені мақсатқа жету үшін адамдардың үйлесімді түрде әрекет етуі керек, ал мұны қамтамасыз ететін — басқару. Басқару еңбегі де жалпы еңбек сияқты әлеуметтік-экономикалық табиғатқа ие: ол қоғамдық еңбектің даму процесінде қалыптасады және өндірістің ажырамас бөлігі ретінде өндірістік еңбекке жатады.
Өндірістік еңбек пен басқару еңбегінің айырмашылықтары
Басқару еңбегінің өзіндік ерекшеліктері бар. Оларды өндірістік еңбекпен салыстыру арқылы айқындауға болады. Салыстыру мына белгілер бойынша жүргізіледі: еңбек заты, тікелей мақсат пен нәтиже, еңбек құралы, еңбек сипаты және мазмұны.
Еңбек заты: материал мен ақпарат емес, ең алдымен — адам
Еңбек заты — адамның еңбек күшін бағыттайтын нәрсе. Өндірістік еңбекте еңбек заты көбіне материалдық және физикалық компоненттерден тұрады: жұмысшы еңбек құралдарының көмегімен өнімді өңдейді және түрлендіреді.
Басқару еңбегінде еңбек затына көбіне мәлімет жатқызылады, өйткені басшы қызметкерлер ақпаратты жинау, талдау және өңдеумен шұғылданады. Бірақ мәліметті басқару еңбегінің жалғыз әрі негізгі заты деуге болмайды.
Басқарудың негізгі объектісі — адамдар және олардың іс-әрекеті. Демек, басқару еңбегі ең алдымен адамдарға, ұжым мүшелеріне, өндіріс процесіне ықпал ету арқылы іске асады. Ақпарат — сол іс-әрекетті бейнелейтін және басқарушылық шешімге қызмет ететін құрал.
Тікелей мақсат пен нәтиже: өнім емес, үйлестіру
Өндірістік және басқару еңбегінің түпкі мақсаты ортақ: өндірістің жоспарланған нәтижесіне жету. Алайда қоғамдық еңбекті бөлудің жүйесінде олардың тікелей мақсаты мен нәтижесі әртүрлі болады.
Өндірістік еңбектің тікелей мақсаты — нақты өнім әзірлеу немесе белгілі бір қызмет көрсету. Ал басқару еңбегінің тікелей мақсаты — ұжымның бірлескен күш-жігерін үйлестіру, мүшелерінің ортақ мақсатқа жетуге бағытталған бірлескен әрекетін ұйымдастыру және қамтамасыз ету.
Еңбек құралы және басқару аппараты
Жалпы мағынада еңбек құралы — адам мен еңбек затының арасындағы ықпал етуге арналған құралдар жиынтығы. Еңбек құралдарын жасау мен қолдану — адамның еңбек әрекетінің маңызды көрінісі.
Басқару еңбегімен, әдетте, басшылардан, мамандардан және техникалық орындаушылардан тұратын арнайы аппарат айналысады. Кей жағдайларда басқару қызметкерлерінің саны өндіріс қызметкерлеріне қарағанда негізсіз өсіп, басқару аппаратын ұстау шығындарын арттырады. Сондықтан басқаруды ықшамдау, басқару еңбегінің өнімділігін көтеру және ұйымдық тиімділікті арттыру — ерекше маңызды міндет.
Басшы еңбегі: қарым-қатынас, этика және кәсіби мәдениет
Адамдармен жұмыс істеу өнері туа бітпейді. Ол өмір бойы тәжірибе жинақтау, өз-өзіңмен жұмыс істеу және жан-жақты білім алу арқылы қалыптасады. Басшылық тәсілі ұжымның деңгейімен тығыз байланысты: олар өзара ықпал етіп, бірін-бірі жетілдіреді.
Ұжыммен қарым-қатынастың ерекшеліктері
- Өкілеттілік пен құқық ұжымдағы қатынасқа әсер етеді: міндеттерді шешуге қажетті өкілеттілікті іске асыру ресми, іскерлік қарым-қатынастың негізін құрайды.
- Басшы — тек лауазым иесі емес, білімді және басқару саласында қабілетті тұлға болуы тиіс; бұл басқару этикасының маңызын арттырады.
- Қарым-қатынас этикасы ұжымның топтасуына, ұйымдасуына және әлеуметтік функциясын орындауына ықпал етеді.
- Басшының ықпалы тек құқық пен өкілеттілікке емес, сеніміне және жеке үлгісіне де байланысты.
- Ұжым құрамы басшының жақсы да, әлсіз де қырларын айқындауы мүмкін; кейде адамдар басшының дағдыларына еріксіз еліктейді.
Басшылық психологиясының тірек мәдениеттері
- Сөйлеу мәдениеті: ойды сауатты әрі анық жеткізу, тыңдай білу, диалогқа тарта білу; дауыс ырғағын орынды өзгерту әсерді күшейтеді.
- Еңбек мәдениеті: жұмыс уақытын ұтымды ұйымдастыру.
- Мінез-құлық мәдениеті: этика мен эстетика; сыртқы мәдениет ішкі мәдениетке әрдайым сай келе бермейді.
- Сезім мәдениеті: эмоцияны, дауыс ырғағын, қимылды бақылау; эмоция адамдармен жақындасуға да, алыстауға да ықпал етеді.
Бұл талаптардың барлығы қызмет этикасының құрамына кіреді. Басшының өресі жоғары болып, тәрбиеші ретінде үлгі көрсете білуі қажет.
Сынау мәдениеті: талапшылдық пен әділдіктің теңгерімі
Басшы үшін маңызды қабілеттердің бірі — сынау өнері және сынды дұрыс қабылдай білу. Сынау мен жауапкершіліктен қашуға болмайды. Дегенмен «қандай жағдайда да сынау керек» деген ұстаным да қауіпті: ол сынның беделін түсіріп, ұжымда сенімсіздік тудыруы мүмкін.
Әділ сынның қағидалары
- Сын жалпылама емес, нақты болуы тиіс.
- Жеке тұлғаны емес, әрекетті және нәтижені сынау қажет.
- Сынның мақсатын айқындап, жағдай туралы жеткілікті мәлімет жинау керек.
- Адамның дербес ерекшеліктерін ескеру; алғашқы ескертуді оңаша айту орынды.
- Сын айтатын орын мен тәсілді алдын ала ойластыру.
- Сынай отырып, іскерлікпен жауап беруге және түзету жоспарын ұсынуға мүмкіндік жасау.
Педагогикалық тәжірибеде де бір қағида айқын: оқыту процесінде тек қателік іздеу нәтиже бермейді. Іскер ұстаз «бұлай істеме» деп қатаң тыйым салғаннан гөрі, «былай істесек қайтеді?» деп, өктемдікке бармай, сыпайы түрде бағыттайды.