Тәрбие педагогикалық әрекетте

Адамның өзіндігі (индивидуалдылық)

Адам тұлғасының қайталанбас ерекшелігі; бүкіл адамзаттық құндылықтарды өндіру және жетілдіру қабілетінің жоғары деңгейде дамуы. Адам тіршілік иесі ретінде басқа адамдармен қарым-қатынас барысында жалпыадамзаттық мәдени мұраларды игеру арқылы қалыптасады.

Адамға өзіндік тұрғыдан қарау — оқыту мен тәрбиелеуде оқушының жеке ерекшеліктерін (білім деңгейі, өмірлік тәжірибесі, ұстанымдары және т.б.) ескеру.

Тұлғаның бағыттылығы

Жеке адамның қоғамға, оның мұрат-мақсаттарына қатынасы тұрғысынан қарағандағы шешуші сипаттамаларының бірі. Жинақталған түрде — өз халқының және бүкіл адамзаттың асыл мұраттарына ұмтылуы, сол мақсатқа жету жолындағы саналы әрекеті.

Азаматтық

Тұлғаның жетекші сапаларының бірі; іс-әрекет, қарым-қатынас және тәрбие жүйесі арқылы қалыптасады. Азаматтықтың мәні — құқықтарын орынды пайдалану, қоғамдық ережелерді сақтау, міндеттер мен борыштарды саналы әрі белсенді атқару.

Ақыл және ақыл-ой іс-әрекеті

Ақыл — ойлаудың жоғары сатысы, жаңа білімді шығармашылықпен тудыру және мінез-құлықта орындылық таныту қабілеті. Көп жағдайда «ойлау қабілеті» ұғымымен синоним ретінде қолданылады.

Ақыл-ой тұжырымы — бір немесе бірнеше пікірден жаңа қорытынды пікір алу тәсілі (алғышарт → қорытынды). Ғылым мен тәжірибеде білімді дамытуда, құбылыстардың мәнін ашуда маңызды орын алады.

Ақыл-ой тәрбиесі — тәрбиенің басқа салаларымен бірлікте ойлаудың шығармашылық қабілеттерін мақсатты дамыту. Ой еңбегі өмір жағдайларындағы объективті қайшылықтарды шешуге бағытталады.

Алдын ала сезіну (интуиция)

Дәлелдеусіз-ақ ақиқатқа тікелей жақындау қабілеті. Көбіне бұрынғы тәжірибе мен алдыңғы ақыл-ой жұмысының нәтижесіне сүйенеді. Интуиция арқылы табылған жауап кейін логикалық дәлелдеумен бекітілуі тиіс.

Ашық сабақ

Мұғалімнің жұмыс тәжірибесін зерттеу және тарату формасы. Ашық сабақты кәсіби шеберлігі жоғары мұғалімдер өткізеді; жас мамандар, әдістемелік бірлестік мүшелері және басқа мүдделі тұлғалар шақырылады. Сабақ ұжымдық талқылаумен аяқталып, тиімді және әлсіз тұстары сарапталады.

Әдіс, әдістеме, әдіснама

Әдіс — оқыту, тәрбиелеу, дамыту және ғылыми зерттеу барысында мақсатқа жетуді қамтамасыз ететін тәсіл; міндеттерді шешуге бағытталған ұйымдастырылған іс-әрекет жолы.

Әдіснама (методология) — теориялық және практикалық қызметті құру мен ұйымдастырудың принциптері мен әдістері туралы ілім.

Әдістеме — әдістер жиынтығы және оларды іс жүзінде қолдану тәсілдері; оқыту тәсілдері туралы білім саласы.

Әміршілдік стиль

Бұйрық беру үлгісіне негізделген басқару және қарым-қатынас стилі.

Әдістемелік кеңес

Мұғалімдердің іс-әрекетін басқарудың қоғамдық орталығы. Оқу пәндері, тәрбие жұмысы, бастауыш оқыту мәселелері бойынша құрылады. Міндеті — оқу-тәрбие үдерісін жетілдіру, тиімділігін арттыру, семинарлар мен конференциялар өткізу, нұсқаулық әзірлеу, тәжірибені жинақтап тарату, мұғалімнің кәсіби деңгейін көтеруге ықпал ету.

Әдістемелік құрал

Белгілі бір пәнді оқытуды ұйымдастыруда мұғалімге көмектесетін нұсқаулар мен кеңестер жиынтығы. Әдетте тәжірибелі ғалымдар мен мұғалімдер құрастырады.

Әлеуметтік құбылыс және әлеуметтік шындық

Әлеуметтік құбылыс — қоғамдық өмірдің ішкі мәнін ашатын нақты сыртқы көріністердің (деректер, оқиғалар, үдерістер) жиынтығы.

Әлеуметтік шындық заңдылықтарын ұғыну — құбылыстардың мәніне ену; нақты деректерді талдау арқылы жалпы заңдылықтарға қорытынды жасап, оларды тәжірибелік әрекетте басшылыққа алу мүмкіндігі.

Әлеуметтену

Қоғамның жеке мүшесіне мәдениеттің жалпы тәжірибесінің берілу үдерісі (рөлдер, құндылықтар, іскерліктер, білім, нормалар және т.б.).

Әңгімелесу

Оқыту үдерісін ұйымдастырудың құрамдас бөлігі: белгілі бір тақырыпты терең талқылау арқылы меңгерту жолы. Мақсаты — әдебиетпен өздігінен жұмыс істеуде қиындық тудыратын мәселелерді мұғалім басшылығымен ұжым болып талқылау; білімді жинақтау, нақтылау және бекіту.

Әсемдіктану (эстетика)

Табиғатта, қоғамда, адам әрекетінде, әсіресе өнерде заттар мен құбылыстардың мәні және даму заңдылықтары туралы философиялық ғылым. Ақиқатты тану тек ақылмен ғана емес, адамның сезімдік-эстетикалық тәжірибесімен де сабақтас.

Әскери-патриоттық тәрбие

Адамгершілік тәрбиенің маңызды құрамдас бөлігі. Өз халқының тарихын, Отанға қызмет ету дәстүрін, аға ұрпақтың жауынгерлік тәжірибесін қадірлеуге негізделеді. Нәтижесінде сенім, Отанды сүю, патриоттық және интернационалдық сезім, дәстүрді жалғастыру қасиеттері қалыптасады. Бұл тәрбие мектеп, отбасы және қоғамдағы өзге әлеуметтік институттар арқылы жүзеге асады.

Оқыту мен тәрбиедегі принциптер

• Бағыттылық принципі — тұлғаның жан-жақты дамуына ықпал ету, оқыту мен тәрбиенің үйлесімділігін қамтамасыз ету.
• Көрнекілік принципі — оқушының дүниетанымына сүйеніп, оқытуды көрнекілік арқылы ұйымдастыру.
• Мақсаттылық принципі — оқыту мен тәрбие жұмыстарының мақсатқа сай, жоспарлы ұйымдастырылуы; мұғалім мен оқушы іс-әрекетінің үйлесуі.
• Мектеп өмірімен және қоғамдық ортамен байланыс принципі — білім мен тәрбиені қоғамдық өмір контекстінде жүзеге асыру.
• Түсініктілік принципі — жеңілден қиынға, қарапайымнан күрделіге, белгіліден белгісізге жүйелі көшу.
• Саналылық пен бірізділік — білімді саналы қабылдап, оны өмірмен байланыстыра отырып жүйелі меңгеру.

Байымдау және байқау

Байымдау (ұғынып ойлау) — заттар мен олардың белгілері арасындағы байланыстарды бекіту немесе жоққа шығару арқылы ақиқат не жалғандықты білдіретін ойлау түрі.

Байқау — алдын ала белгіленген мақсатқа бағытталған қабылдау. Ғылыми байқаудың талаптары: бірмәнді жоспарлау, объективтілік, нәтижені қайта тексеру мүмкіндігі, қажет кезде эксперимент сияқты қуатты әдістермен толықтыру және нәтижелерді талдауға мән беру.

Баланың әлеуметтік кеңістігі және қорғау

Баланың әлеуметтік кеңістігі — шағын әлеуметтік топ, құндылықтар мен бағалау жүйесі туралы түсініктер жиынтығы; ол баланың мінез-құлқына оң немесе теріс ықпал етуі мүмкін.

Баланың әлеуметтік өсуі — мектепке көшу қарсаңында педагог пен ата-ананың бірлескен әрекеті күшеюімен байқалатын көрсеткіш.

Баланың әлеуметтік қорғалуы — әлеуметтік қызметке қабілеттілікті қалыптастыру, жақсарту және қалпына келтіру мақсатындағы кәсіби көмек; осыған қажетті қолайлы жағдай жасау.

Баяндама және бедел

Баяндама — нақты тақырып мазмұнын кеңейтіп баяндау; оқушылардың өздігінен жұмысының бір түрі. Сабақта және сыныптан тыс іс-шараларда қолданылады.

Бедел — жеке адамның немесе әлеуметтік институттың еңбегі мен қасиеттеріне сай көпшілік мойындаған ықпал күші. Тәрбие мен оқытуда бедел жауапкершілік, тәртіптілік, мақсаткерлік сияқты қасиеттердің дамуына ықпал етеді.

Бейімделу

Адамның (немесе топтың) өзгерген сыртқы жағдайға икемделуі; оқу-тәрбие барысында оқушының қоғамда белгіленген ережелерге сай мінез-құлқын сәйкестендіру үдерісі.

Болжам

Құбылыстардың пайда болу себептері мен қасиеттерін түсіндіруге бағытталған ғылыми негізделген жорамал. Болжам кез келген қиял емес; ол тексерілуі тиіс және жалпы мен дербес түрлерге бөлінеді. Тексеру — болжамнан туындайтын салдарды нақты деректермен салыстыру арқылы іске асады.

Білік, дағды, білім, білім беру

Білік — ережені және оны нақты міндеттерді шешуде орынды қолдануды меңгеру нәтижесі; әрекет тәсілдерін таңдай білу және тәжірибеде іске асыру.

Дағды — жаттығу мен қайталау арқылы қалыптасқан, дәл әрі жылдам орындалатын әрекет. Дағдыны қалыптастыруда қозғалыстың өзі ғана емес, мақсатқа сай және орынды танымдық әрекеттер де ескеріледі.

Білім — қоғамдық тәжірибеде тексерілген таным нәтижесі; санада түсінік, пайымдау, теория түрінде шындықтың барабар бейнесі ретінде көрінеді.

Білім беру — жүйеленген білім, білік және дағдыларды игеру үдерісі және нәтижесі; оқушыны өмірге және еңбекке даярлаудың қажетті шарты. Білім беру сатыларына мектепке дейінгі, бастауыш, орта және жоғары деңгейлер жатады.

Гуманистік ұстаным

Адамсүйгіштік; адамға және қоғамдық құндылықтарға құрметпен қарау.

Ғылыми абстрактілеу

Заттардың белгілі бір қасиеттері мен қатынастарын ойша бөліп алып, оларды дербес қарастыруға мүмкіндік беретін таным тәсілі. Педагогикада бұл мұғалімнің теориялық және әдістемелік даярлығын көтеру, ғылыми жетістіктерді тарату және тиімді тәжірибені жинақтауға қызмет етеді.

Даму

Сапалық өзгеріске негізделген қозғалыс түрі. Құбылыстардың пайда болуы мен жойылуы дамумен байланысты; даму уақытпен сабақтас, ал оның бағытын уақыт айқындайды.

Дәлелдеу

Белгілі бір қағиданың ақиқаттығын басқа ақиқаттар мен пайымдаулар арқылы негіздейтін логикалық амал. Дәлелді пікір — ғылыми ойлаудың маңызды белгісі әрі сенімді қалыптастырудың өзегі, сондықтан педагогикалық жұмыста дәлелдеу тактикасы мен әдіснамасы ерекше мәнге ие.

Дәстүрлер

Қоғамда ұзақ уақыт сақталып, ұрпақтан ұрпаққа берілетін әлеуметтік және мәдени мұралардың құрамдас бөлігі.

Диагностика

Белгілі бір үдерістегі ауытқуларды алдын ала болжау, ақауларды анықтау немесе жағдайды бағалау үшін қолданылатын әдістер мен принциптер туралы ілім (техникалық, медициналық және басқа салаларда да қолданылады).

Еліктеу

Басқаның іс-әрекетіне немесе оның нәтижесіне еру.

Жеке адам, жеке даму, тұлға дамуы

Жеке адам (индивид) — жеке өмір сүретін ағза, адамзаттың бірегей өкілі.

Жеке даму — адамның өмірі мен іс-әрекеті барысында болатын даму.

Жеке тұлғаның дамуы — әлеуметтену және тәрбиелеу нәтижесінде жеке адамның әлеуметтік тұлға ретінде қалыптасу үдерісі.

Жетекші іс-әрекет

Онтогенездің белгілі бір кезеңінде психикалық дамудың сипатын айқындайтын негізгі іс-әрекет түрі.

Концепция (тұжырымдама)

Қандай да бір құбылысты түсіндірудің белгілі тәсілі; жетекші идеялар мен принциптердің негізделген жүйесі.

Ойлаудың көрнекі түрлері

• Көрнекі-әрекетті ойлау — қабылдау көрнекі жағдайда өтеді, заттармен байланыс сыртқы бағдарлық әрекет арқылы орындалады.
• Көрнекі-бейнелі ойлау — бейнелермен жұмыс ішкі бағдарлық әрекет арқылы жүзеге асады.

Қарым-қатынас

Ортақ рухани немесе материалдық нәтижеге жету және байланыстарды жақсарту мақсатында күш-жігерді біріктіруге, үйлестіруге бағытталған адамдардың өзара әрекеті.

Оқу бағдарламасы

Әр оқу пәні бойынша меңгерілуі тиіс білім, білік, дағды және құзыреттер көлемін айқындайтын құжат.

Онтогенез

Ағзаның ұрықтану сатысынан бастап жеке өмірінің аяқталуына дейінгі дамуы.

Өзін-өзі бағалау және өзін-өзі тәрбиелеу

Өзін-өзі бағалау — өзін-өзі тану арқылы өзіне баға беру; өзіндік сананың құрамдас бөлігі.

Өзін-өзі тәрбиелеу — саналы қойылған мақсатқа сай адамның тұлға ретінде қалыптасуы.

Педагогика

Тәрбиелеу, жетектеу, бағу туралы ғылым ретінде түсіндірілетін ұғым.

Педагогикалық басқару және диагноз

Педагогикалық басқару — қойылған мақсатқа сәйкес педагогикалық жағдайды, үдерісті немесе жүйені бір қалыптан екінші қалыпқа ауыстыру үдерісі.

Педагогикалық диагноз — оқушының қабілеті, мінезіндегі ауытқулар, оқу үдерісінде тууы мүмкін қиындықтарды анықтау. Ол оқу жетістігі туралы мәліметтерге, оқу іс-әрекетін бақылауға және нәтижелерді талдауға сүйеніп қойылады.

Педагогикалық инновация

Білім беру үдерісіне дәстүрлі мәдени тәжірибеден өзге тәсілдер мен көзқарастарды енгізуге бағытталған қызмет; бала тұлғасын қалыптастыру үдерісін жаңа тұрғыда ұйымдастыру.

Педагогикалық үдеріс

Ұстаздардың шәкірттермен өзара әрекеті арқылы оқыту мен тәрбиені жүзеге асыратын саналы түрде ұйымдастырылған, мақсатты және жоспарлы үдеріс.

Педагогикалық техника

Оқушы белсенділігін ынталандыру және педагогикалық ықпалдың тиімділігін арттыру үшін қолданылатын шеберліктер мен әдіс-тәсілдер жүйесі.

Рөлдік ойын

Мектепке дейінгі жастағы балалар ойынының түрі: бала ойын сюжетіне сәйкес белгілі бір рөлді таңдап, соған сай әрекет етеді.

Педагогикалық тұлға

Ұстаздың шәкіртке өз жеке басының үлгісі арқылы ықпал етуі. Бұл идеяның негізін Г. Гаудиг (1860–1923) қалаған: мұғалім дайын ережелерге ғана сүйенбей, білімін, іскерлігін және тұлғалық үлгісін шығармашылықпен іске асыру арқылы тәрбиелік әсер етеді.

Педагогикалық ұжым

Оқу-тәрбие мекемесі қызметкерлерінен құралған ұжым. Қызметін директор үйлестіріп басқарады. Жоғарғы органы — педагогикалық кеңес.

Педагогикалық шеберлік

Педагогикалық қызметті жоғары деңгейде меңгеру; оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекетін пәрменді басқаруға, мақсаткерлік педагогикалық әсер мен өзара әрекеттестікті жүзеге асыруға мүмкіндік беретін білім, білік, машық және тұлғалық-кәсіби маңызды қасиеттер кешені.

Педагогикалық ықпал

Мектеп әкімшілігінің, мұғалімнің, сынып жетекшісінің, тәрбиешінің оқушының сапалы білім алып, дұрыс тәрбиеленуіне және қоғамда өз орнын табуына бағытталған әсері.

Рефлексия

Өз ойларын және бастан кешіргендерін талдау; сана мен өзіндік танымның ішкі жан-дүниеге, психикалық күйге бағытталуы.

Талап

Педагогикалық ықпал етудің негізгі әдістерінің бірі. Іс-әрекетке итермелейтін талап (өтініш, тапсырма, бұйрық) және әрекетке тыйым салатын талап (нұсқау, тыйым, жазалау) болып бөлінеді.

Тәртіптілік

Адамның адамгершілік бағыттылығын, өз тәртібін ойша жобалау қабілетін және күнделікті әрекетін қамтитын ұйымдасқандық әдеті. Қоғамдық ортада тәртіп нормаларын (құқықтық, моральдық, саяси-этностық) берік сақтауды талап ететін жүйемен байланысты.

Теория және технология

Теория — практика мен тәжірибені қорыту арқылы қоғамдық құбылыстар мен фактілерді түсіндіретін және оларға ықпал ете алатын жалпы ғылыми принциптер жүйесі.

Технология — материалды өңдеу тәсілдері мен құралдары туралы білімдер жиынтығы (кең мағынада — нәтижеге жеткізетін ұйымдастыру тәсілдері).