«Свадьба Фигаро»
«Свадьба Фигаро»: әлеуметтік өткір комедиядан музыкалық мінездер театрына
Бомаршенің «Безумный день, или Женитьба Фигаро» комедиясының сюжетін Моцарт өзі таңдады. Бомарше комедиясы да, Моцарт операсы да феодалдық тәртіпке қарсы бағытталған әлеуметтік идеяны көтереді. Сондықтан революция алдындағы Парижде шығарма өткір айтыс-тартыс тудырып, ал императорлық Венада цензураға ұшырады.
Да Понтенің либреттосында комедияның әлеуметтік өткірлігі сәл бәсеңдегенімен, негізгі сюжет желісі сақталды: зердесіз әрі азғын ақсүйектер мен ақылды, жеңіске жететін қызметшілер қарама-қарсы қойылады.
Жанрлық негіз: итальяндық opera buffa және одан асып түсу
«Свадьба Фигаро» итальяндық opera buffa дәстүрінде жазылған: күлкілі қақтығыстарға, жаңылыстар мен танымай қалушылықтарға толы сюжет; екі әрекет және әрқайсысы үлкен финалмен аяқталады. Финалдарда алмастырылмайтын музыкалық дамуы бар кең тынысты сахналар беріледі.
Құрылымдық ерекшелік
Опера secco речитативтері арқылы байланысқан аяқталған нөмірлерге бөлінеді: ариялар, дуэттер, ансамбльдер.
Дегенмен Моцарт buffa операсының шегінен асып, шынайы мінездер комедиясын жасады. Әр кейіпкер музыкада өзіне ғана тән мінездеме алады: композитор бірде дара бейнені айқын ашса, бірде оны жалпы драмалық жағдайға бағындырады.
Кейіпкерлердің музыкалық мінездемелері
- Фигаро — әрекет шапшаңдығы, табандылық, тапқырлық, зеректік, белсенділік пен ептілік. Оның ариялары, речитативтері және репликалары жылдам темппен, батылдықпен, кейде әдейі дөрекілеу қарапайымдылықпен ерекшеленеді.
- Сюзанна — жарқындық, нәзік әйелдік сүйкімділік және қулық. Оны мінездейтін музыка кейіпкердің әрекеті мен көңіл күйіндегі өзгерістерді икемді әрі дәл іліп әкетеді.
- Керубино — музыкалық бейнесі қарапайым: екі ариясында да ол махаббатты аңсайтын, ғашық бозбала ретінде көрінеді.
- Граф Альмавива — күрделі, тұтас бейне.
- Графиня — құбылмалы характер: жарының опасыздығын ойлап оңаша қалған сәтте мұңды әрі уайымды; Фигаро мен Сюзаннамен бірге графқа қарсы одақ құрғанда көңілді, ойнақы.
- Бартоло, Базилио, Марцелина — көрнекті әрі бедерлі бейнелер ретінде беріледі.
Комедиялық өткір жағдайларға қарамастан, опера нәзік те ақындық лирикаға толы.
Увертюра: мінез бен қарқынның кіріспесі
Опера Presto темпіндегі увертюрадан басталады. Увертюра мен опера арасында тікелей тақырыптық байланыс жоқ, алайда мінезі мен стилі жағынан ол операның шапшаң әрі тез дамитын әрекетімен терең үндеседі.
Форма және тақырыптық материал
Сонаталық форма
Өңдеуші бөлімсіз (разработкасыз) сонаталық формада жазылған.
Негізгі партия
Екі темадан тұрады: біріншісі негізгі дыбысты айналып, квинтаға көтеріліп қайта оралады; екіншісі — қуанышты, фанфарлық мінездегі тақырып.
Қосымша партия
Доминанталық тональдікте «қақсағандай» табанды интонация сезіледі; екінші элементінде де сол табандылық сақталады.
Аяқтаушы партия және кода
Аяқтаушы партия әсем, назды және Сюзаннаны мінездейтін музыкаға жақын. Репризадан кейін кода негізгі тональдікті бекітеді.
Бірінші әрекет: алғашқы көрініс және дуэттің драматургиясы
Бірінші әрекеттің бірінші суреті граф Альмавиваның қорғанындағы бөлмеде өтеді. Опера Фигаро мен Сюзаннаның дуэтінен басталады. Дуэт басында олардың партиялары қарама-қарсы беріледі: бөлмені өлшеп жүріп, сандарды дауыстап айтып тұрған Фигароның партиясында оркестр мелодиялық фразалардың тек соңын іліп алатын үздік-создық речитативтік репликалар бар; айнаға қарап, өзіне сүйсініп отырған Сюзаннада — нәзік, әндетпелі мелодия.
Фигаро жұмысын тоқтатып, Сюзаннаға көңіл аударған сәтте оның мелодиясын қайталайды. Бұл дуэт — дамитын әрекеті бар сахна: Фигаро мінезін сахналық қимыл-қозғалысының өзгерісіне қарай түрлендіреді, бірақ нөмірдің композициялық жинақтылығы сақталады. Қысқа речитативтен кейін Фигаро мен Сюзаннаның екінші дуэті басталады.