Қазақша рефераттар

Сыдық Мұхамеджанов

Сыдық Мұхамеджанов (1924–1991)

Сыдық Мұхамеджанов — қазақ кәсіби музыкасының дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті композитор. Оның шығармашылығы әуендік байлығымен, ұлттық үннің айқындығымен және жанрлық ауқымының кеңдігімен ерекшеленеді. Ол аға буын композиторлар мектебінің жалғастырушысы ретінде де, 1960-жылдары қалыптасқан жаңа толқынмен байланыстыратын шығармашылық көпір ретінде де бағаланады.

Өмірбаяны және қалыптасу жолы

Композитор 1924 жылы Қарағанды облысы, Шет ауданының Үлкенбұлақ елді мекенінде дүниеге келді. Балалық шағы дарынды ортада өтті: туған өлкесінен шыққан Тәттімбет күйлері, Ақан, Естай әндерінің әсем әуендері оның дүниетанымына терең әсер етті. Музыкаға құштарлық, әсіресе, анасының ықпалымен ерте оянды.

1947 жылы ол киноактерлер мектебін тәмамдап, музыка училищесінің тарихи-теориялық бөліміне түседі. Денсаулығына байланысты оқуын уақытша тоқтатып, мектептерде және музыкалық үйірмелерде қызмет атқарады. Тек Алматы консерваториясына қабылданғаннан кейін ғана композициямен жүйелі түрде айналысып, профессор Е. Брусиловскийдің класында оқиды.

Оқу жылдарындағы негізгі белгі

Консерватория кезеңінде-ақ композитордың басты көркемдік қыры айқындалды: әсерлі әуендік дарыны және ұлттық тембрге жақын табиғи үнділігі.

Ол консерваторияны толық бітірмей-ақ бірқатар шығармалар жазды: скрипка мен фортепианоға арналған соната, қобыз бен фортепианоға арналған пьесалар, хорлар, драмалық қойылымдарға музыка, әндер мен романстар.

Оркестрмен байланыс және алғашқы ірі табыстар

Осы жылдары композитордың қазақ халық аспаптар оркестрімен тығыз шығармашылық байланысы ерекше мәнге ие болды. Оркестрге арнап «Балқадиша» әніне вариациялар, «Қыз қуу» симфониялық суреттемесін, «Домбыра туралы баллада» поэмасын жазды.

Сол кезеңдегі ең жарқын туындылардың бірі — «Қуаныш Отаны» симфониялық поэмасы. Бұл шығарма Бухаресте өткен жастар мен студенттердің Бүкіләлемдік фестивалінде орындалып, Қазақ ССР-інің Жамбыл атындағы Мемлекеттік сыйлығына ие болды. Аталған жетістік С. Мұхамеджанов есімін кең тыңдаушы қауымға танытты.

1950–1960-жылдар: жанрлық кеңею және опера

Консерваториядан кейінгі 1950–1960-жылдары С. Мұхамеджанов шығармалары тыңдаушыны барған сайын баурап, композитор ірі жанрларға батылырақ бет бұрды. 1964 жылы сахналанған «Айсұлу» күлдіргі операсы Қазақстан опера өнерінің дамуындағы маңызды оқиғаға айналды.

Композиторға вокалдық жанрлар айрықша жақын болды: ол адам дауысының мүмкіндігін барынша пайдалануға ұмтылды. Тақырыптық тұрғыдан замана тынысын, қоғамдық өзгерістерді, ел өмірін бейнелейтін идеяларға көбірек ден қойды. Сондықтан бұл кезеңдегі туындыларының едәуір бөлігі вокалды-симфониялық жанрда жазылды.

Осы кезеңдегі вокалды-симфониялық шығармалар

  • М. Мақатаев өлеңіне жазылған «Ленин туралы» кантата
  • Н. Шакенов өлеңіне жазылған «Ленин туралы поэма»
  • «Ғасырлар үні» ораториясы

«Ғасырлар үні» ораториясы

«Ғасырлар үні» — композитордың вокалды-симфониялық жанрдағы аса ірі туындыларының бірі. Оратория 1960 жылы жазылып, сол жылы орындалды. Поэтикалық мәтінін Қ. Шаңғытбаев жазған (ол С. Мұхамеджановтың көптеген вокалдық шығармаларына да өлең авторы болған). Орындаушылар құрамы: жеке дауыстар, аралас хор және симфониялық оркестр.

Құрылымы: сегіз бөлім

  1. I. Жырау балладасы
  2. II. Шабуыл
  3. III. Ұлы апат жылдары
  4. IV. Октябрь әні
  5. V. Бесік жыры
  6. VI. Жас қазақ
  7. VII. Еңбек мейрамы
  8. VIII. Отан ұраны

Оратория арқылы халық атынан түрлі тарихи оқиғаларды баяндайтын, «ғасырлар үні» іспетті лейтмотив өтеді. Кіріспеде лейтмотив салтанатты сипатта естіліп, кейінірек екінші бөлімнің күңгірт әуендік сарынымен алмасады. Бұл интонация бірде қатая түсіп, бірде тағдыр үні тәрізді тереңдейді; шығарманың бірқатар бөлімдерінде фа минорлық әуезділікке жуық бояулар басым байқалады.

Кейбір бөлімдерде лейтмотив мүлде естілмейді. Оның кварта көлемінде төмен қарай жылжитын әуендік қозғалысы бөлімдер арасындағы қарама-қарсылықты күшейтіп, драматургиялық тұтастыққа негіз болады.

V бөлім: «Бесік жыры»

Сопрано мен тенор (хор сүйемелімен) әуелі жеке, кейін қосыла отырып, ана әлдиін шырқайды. «Әлди-әлди» тәрізді тербелмелі сөз орамдарынан лейтмотивпен ішкі байланыс аңғарылады.

VII бөлім: «Еңбек мейрамы»

Еңбек өмірінің «тамыр соғысы» оркестр партиясында поездың жүрісін еске салатын моторлы қимыл арқылы беріледі. Хор әуенінде лейтмотив түрленіп, алға ұмтылған динамика айқын сезіледі.

Соңғы бөлімде лейтмотив хор қайырмасында естіледі. Пунктирлі марш ырғағы салтанатты, мерекелік шаттық бояуын күшейтеді.

Фольклорлық негіз және дәйексөздер

Ораторияда композитор екі әнді сырттан алып пайдаланады. Соның бірі — «Жас қазақ» әні (VI бөлім). Бұл туынды Ұлы Отан соғысы жылдарында өз еркімен майданға аттанған композитордың рухани күйімен астасып, ерлік пен қоштасу сарынын қатар сездіреді. Әннің мазмұны Совет Одағының батыры Төлеген Тоқтаровтың қазасына арналған деп айтылады.

Музыкалық тұрғыдан әннің әуені өзгеріссіз сақталып, ми-бемоль минордың күңгірт бояуында өрбиді. Оркестр қайғылы реңкті қоюландыра түссе, композитор лирикалық қырды да айқын көрсетеді. Бір шумақтан кейін «Ай» буынына созылған әуенді хор сүйемелдейді. Қарама-қарсылық принципі бойынша бұл бөлімнің V («Бесік жыры») және VIII (мерекелік финал) бөлімдерімен айқын контраст құрайтыны байқалады.

«Елім-ай» әуені

Ораторияның әуендік материалында халық әні «Елім-ай» да қолданылады. Мұнда халықтың тағдыры, қасіреті және өмір үшін күресі көркемделеді. III бөлім — «Ұлы апат жылдары» ішінде «Елім-ай» өзгеріссіз беріліп, әуелі сопранода, кейін хор партиясында жалғасады. Оркестрде «Зар қосбасар» күйінің елес сарыны пайда болып, қайғылы үнді қоюлата түседі.

«Жырау балладасы» бөлімінің үндік құрылымы эпикалық баяндау тәсілін енгізеді, ал «Октябрь әні» бөлімінде марш екпіні жинақы болып, революциялық әндерге жақындайды. Бұл сарын кейін «Еңбек мейрамы» бөліміндегі хор партиясынан да сезіледі. Жалпы алғанда, «Ғасырлар үні» қазақ музыкасындағы алғашқы оратория ретінде тарихи мәнге ие.

1980-жылдар: симфониялар және аспаптық жаңғыру

1980-жылдары С. Мұхамеджанов аспаптық жанрға көбірек көңіл бөледі. 1982–1984 жылдары композитор бірнеше симфониясын аяқтады: Екінші симфония (си минор), Үшінші симфония (үш бөлімді; фортепиано партиясы басым, Е. Брусиловскийге арналған), Төртінші симфония (төрт бөлімді) — «Бейбітшілікті қорғаймыз».

Сонымен қатар қазақ халық аспаптар оркестріне арналған шығармалары да молайды: «Дархан дала» симфониялық күйі (1987), домбыраға арналған концерт (1985), қобызға арналған концерт (1988). Бұл туындыларда да композиторға тән бейнелілік, музыканы мәнерлеу тәсілдерінің даралығы сақталады.

Мұра және маңыз

С. Мұхамеджановтың 30 жылдан асқан шығармашылық жолы негізгі жанрлардың барлығын дерлік қамтып, қазақ музыка тарихында айрықша із қалдырды. Оның дарын қуаты, ең алдымен, әуеннің табиғи сұлулығынан, бейнелердің нақтылығынан және лирикалық әлемінің кемел ашылуынан көрінеді.

Уақыт өте келе оның музыкасы дәстүрлі құндылыққа айналып, 1960-жылдардағы өнер эстетикасын еске салады. Сонымен бірге қазақтың кәсіби жазба музыкасы дәстүрінде ұлттық классикалық стильдің қалыптасуына өз кезеңінде нақты үлес қосты.