Басқарудағы экономикалық әдістер
Басқару әдістерінің рөлі және мақсатпен байланысы
Өндірісті басқарудың бүкіл процесінде әдістер жүйесі аса маңызды рөл атқарады. Дәл осы әдістер арқылы объектінің нақты әлеуметтік-экономикалық дамуы қамтамасыз етіліп, нарықтық экономиканың мақсаттары іске асады.
Нарықтық экономикаға көшу өндірісті басқару әдістерінің мазмұны мен сипатын түбегейлі өзгертеді. Басқару әдістері өндірістегі нақты тәсілдердің өзіндік ерекшелігін айқын көрсетеді және экономиканы басқарудың мақсаттары мен принциптерін жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Маңызды қағида
Басқарудың мақсаты әдістерді таңдауды айқындайды, ал мақсаттардың жиынтығы — қолданылатын әдістердің толық арсеналын қалыптастырады.
Мотивациялық бағыт: әдістер кімге және қалай ықпал етеді?
Басқару әдістерін олардың бағытына қарай жіктеуге болады: әдіс арқылы неге ықпал етуге болады және ол қандай мотивациялық (себепкерлік) сипатқа ие. Мұны менеджердің білуі өте маңызды, өйткені басқарудың барлық әдістері түптеп келгенде басқару органдарына да, нарықтық өндіріске қатысатын адамдарға да бағытталады.
Сондықтан басқару әдістерін топтастыруда менеджер басшылыққа алатын мотивтердің (уәждемелердің) сипаты шешуші болады:
Материалдық мотивация
Тауар өндірушілердің материалдық мүддесіне тікелей ықпал ететін тәсілдер. Нәтиже мен пайдаға негізделген ынталандыруларды күшейтеді.
Әлеуметтік мотивация
Адамдық факторға сүйенеді: моральдық және әлеуметтік мүдделер, ұжымдық қатынастар, бедел, мойындалу.
Мәжбүрлеу мотивациясы
Әкімшілік жолмен ықпал етуге негізделген тәсілдер: тәртіп, талап, регламенттер мен міндеттеулер арқылы басқару.
Қолдану деңгейлері: микро, мезо, макро
Басқару басқарылатын объектінің деңгейіне, ауқымына және сипатына қарай қолданылатын әдістердің жиынтығын пайдаланады. Экономика құрылымында шартты түрде макроқұрылым, мезоқұрылым және микроқұрылым деңгейлерін бөліп қарастыруға болады.
Микродеңгей
Қоғамдық өндіріс пен оның бөлімшелерін қалыптастыратын алғашқы буын құрылымдарын қамтиды. Бұл — менеджменттің басты объектісі, өйткені қоғамдық өмірдің материалдық негізі осы деңгейде қалыптасады.
Мезодеңгей
Аймақтық менеджменттің объектісі болып саналатын ірі салалық және территориялық өндірістерді қалыптастыратын құрылымдарды қарастырады.
Макродеңгей
Барлық халық шаруашылығының құрылымы зерделенеді: ұдайы өндірістік, территориялық, ұйымдастырушылық және өзге де түрлері. Бұл деңгейде басқару әдістерінің арнайы топтары қолданылады (мысалы, теңгерімдік, болжаушылық, стратегиялық, құрылымдық және т.б.).
Кешенді қолдану қағидасы
Басқару әдістері әдетте кешенді түрде пайдаланылады және әртүрлі буындар үшін өзара үйлесімді жүйе құрайды. Дегенмен нақты басқару объектісіне байланысты кейбір әдістердің басымдығы артуы мүмкін.
Әдістерді таңдау және тиімділікті бағалау
Басқарудың жекелеген міндеттерін шешу үшін ең қолайлы әдістерді таңдау қажеттілігі туындайды. Мұндай таңдауда әдістердің салыстырмалы тиімділігін, ықпал ету күшін, өзара байланысын және қолдану салаларын бағалау ерекше маңызды.
Бірлескен еңбек процесінде қалыптасатын қатынастарды және қоғамдық өндірістің объективті заңдылықтарын ескере отырып, басқару әдістерін жіктеу айрықша мәнге ие болады.
Басқару әдістерінің негізгі жіктелуі
Осы белгі бойынша басқару әдістерінің келесі түрлерін бөліп көрсетуге болады: экономикалық, ұйымдастырушылық, әлеуметтік-психологиялық және құқықтық.
Экономикалық әдістер
Экономикалық әдістер — кәсіпорын қызметкерлерінің қажетті бағытта әрекет етуіне және алға қойылған міндеттерді шешуге ұмтылысын оятатын экономикалық жағдайларды қалыптастыру арқылы ықпал ететін тәсілдер жиынтығы.
Бұл әдістер әлеуметтік-экономикалық заңдылықтарға, сондай-ақ табиғаттың, қоғамның және ой-сана дамуының объективті заңдылықтарына сүйенеді. Олар жеке тұлғаның, ұжымның және қоғамның экономикалық мүдделері жүйесіне негізделіп қолданылады.