Кітап туралы
Рухани құндылық және кітаптың орны
Кітап арқылы біз өткенге көз жібереміз, жақсысынан тағылым аламыз, бағалы мұраны қастерлейміз. Араб ойшылы Әл-Жаһаз кітап туралы: “Мен одан артық қайырымды көршіні, одан әділ досты, одан асқан елгезек жолсерікті, одан артық көнбіс ұстазды, одан асқан дарынды ақылшыны білмеймін” деген.
Осы тұрғыдан алғанда, кітап — қоғамның рухани дамуының ғана емес, мәдениеттің де өзекті саласы. “Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасы дәл осы құндылықтарды жүйелеуге, жариялауға және көпшілікке жеткізуге бағытталған.
Бағдарлама аясында шыққан іргелі басылымдар
Төмендегі атаулар — бағдарламаның мазмұндық кеңдігін көрсететін негізгі жобалардың бір бөлігі.
“Бабалар сөзі”
100 томдық серия
“Қазақтың ата заңдары”
10 томдық серия
“Қазақ әдебиетінің тарихы”
10 томдық серия
“Қазақ музыкасының антологиясы”
5 томдық серия
“Әлем әдебиеті кітапханасы”
100 томдық серия
Философиялық мұралар топтамасы
Қазақ және әлем философиясы: 20 томдық сериялар
Сонымен бірге: энциклопедиялар, тарихи дереккөздер жинақтары, сөздіктер (орфографиялық, этимологиялық, диалектологиялық, түсіндірме), сондай-ақ саясаттану, психология, экономика классикалары жарияланып келеді.
Серияларды кім әзірлейді, кім шығарады?
“Мемлекеттік сатып алу туралы” заңға сәйкес, әр серияны конкурс нәтижесінде жеңіп алған баспалар шығарады. Ал мазмұндық әзірлеме — салалық ғылыми орта мен маманданған мекемелердің қатысуымен жасалады.
“Бабалар сөзі”: жанрлық байлықтың толық панорамасы
Бұл серия — негізінен ғылыми басылым. Жобаны М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғылыми кеңесі ұсынып, академик С.Қасқабасовтың төрағалығымен жүзеге асырып келеді. Серия қазақ халқының аса бай, көп жанрлы рухани мұрасының үлгілерін кеңінен қамтиды.
Мысал ретінде шыққан томдар мазмұны
- 1-том: “Сыршы молда”, “Ғаяр қатын”, “Қисса Зейне Зайуб”, “Жетім көдек”, “Орқа-Күлше”, “Қисса Таһир”
- 2-том: 9194 жолдан тұратын “Шаһмаран”
- 3-том: “Қисса Шеризат”, “Қарқабат”, “Құлқаныс-Зеберше”, “Қисса Гүлшаһра дохтари сұлтан Кашмир”
Кей жылдары бұл серия бойынша “Фолиант” баспасынан бірнеше том жарық көріп, оқырманға жол тартты.
“Қазақ әдебиетінің тарихы”: дәуірлерді жүйелеген еңбек
Серияны М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғалымдары әзірлеуде. Мысалы, “Қазақпарат” баспасы шығарған томдар ХІХ ғасырдың бірінші жартысынан бастап, Кеңес дәуірінің кезеңдерін және ХХ ғасырдың 1960–1980 жылдарындағы әдеби үдерістің маңызды мәселелерін қамтиды.
“Қазақтың ата заңдары”: құқықтық мәдениетке арналған 10 том
Серия жетекшісі — көрнекті ғалым, академик Салық Зиманов. Бұл еңбек қазақ құқығының тарихи маңызын көрсетіп, бүкіл адамзаттық мәдениет тарихындағы орнын айқындайтын құнды жинақ ретінде бағаланады.
1-том
Еркіндік идеялары, әдет-ғұрып заңдары, төрт би дәстүрі (Майқы би, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би), ел бірлігі мен шешендік мұра.
2-том
“Жеті жарғы”, “Есім ханның ескі жолы”, “Қасым ханның қасқа жолы” сияқты заңнамалық құжаттар.
3–4-томдар
Белгілі билер, билік айту дәстүрі, сөз қадірі мен ел тұтастығын баяндайтын материалдар.
Заң әдебиеттеріне маманданған “Жеті жарғы” баспасынан серияның бірнеше томы жарық көрді.
Өнер, музыка және гуманитарлық ғылымдар: бағыттардың кеңеюі
Бейнелеу өнері
“Мәдени мұра” бағдарламасы аясындағы “Бейнелеу өнері” секциясының ұсынысымен “Өнер” баспасынан “Әбілхан Қастеев”, “Орал Таңсықбаев” альбомдары жарық көрді. Сондай-ақ “Сергей Калмыков” және “ХІХ ғасыр суретшілері шығармаларындағы Қазақстан” альбомдары да басылып шықты.
Музыка
“Қазақпарат” баспасынан бес томдық “Қазақ музыкасы антологиясы” шықты: алғашқы томы — “Көне музыкалық фольклор”, екінші томы — “Орта ғасырдағы қазақ музыкасы”. Сонымен қатар ұлы сазгер Н.Тілендиевтің көп томдығынан екі том жарық көрді.
Әлеуметтану және саясаттану
Бағдарлама әлемдік саяси ой классиктерін зерттеуді жүйелеп, қазақ тіліндегі ғылыми айналымды кеңейтуді көздеді. Осы бағытта “Қазақстан” баспа үйінен “Әлемдік әлеуметтану антологиясы” (жетекшісі К.Биекенов), сондай-ақ “Әлемдік саясаттану антологиясы” (жетекшісі М.Әшімбаев) серияларымен бірнеше том жарық көрді.
Мәдениеттану, психология, экономика
“Жазушы” баспасынан “Ежелгі Шығыс философиясы” (1-том), “Антикалық философия” (2-том), сондай-ақ “Мәдениеттану” сериясы бойынша “Жиырмасыншы ғасыр мәдениетінің антропологиясы” басылды. “Таймас” баспасынан Л.Выготскийдің “Мәдени-тарихи тұжырымдама” еңбегі жарық көрді. Экономика институты жетекшілік еткен “Экономикалық классика” сериясында әлемдік классикалық еңбектер топтастырылды.
Тағы қандай сериялар бар?
Мемлекеттік баспа бағдарламасы шеңберінде көркем әдебиеттен бастап ғылыми-көпшілік кітаптарға дейінгі кең ауқым қамтылады. Мысалы, “Раритет” баспасының “Алтын қор” сериясымен ХV ғасырдан бүгінге дейінгі таңдаулы шығармаларды жинақтаған 100 томдық басылымның ондаған томы шықты.
“Өлке” баспасы шығаратын “Отырар кітапханасы” сериясы жаңа есімдерді танытуға, белгілі қаламгерлерді дәріптеуге, сондай-ақ ғылыми-зерттеу еңбектерін жариялауға мүмкіндік берді. Қоғамдық-саяси әдебиеттер “Елорда” баспасынан сапалы безендірумен шықты.
Қуғын-сүргін құрбаны болған Алаш қайраткерлерінің көп томдықтары “Алаш мұрасы” сериясымен жариялануда. Сонымен бірге А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, М.Көпей, С.Торайғыров, Қ.Мұхамедханов сынды қаламгерлердің көп томдықтары да рухани қазынаға айналып келеді.
Тарату тәртібі
Мемлекеттік тапсырыс бойынша шығарылған кітаптар кітапханаларға тегін беріледі.
Сапа мәселесі: баспа көбейсе не өзгереді?
Бір жағынан, баспалардың көбеюі қаламгерлер шығармаларының оқырманмен қауышуына жол ашады. Екінші жағынан, сапаға қатысты сұрақтың туындауы түсінікті.
Әлеуметтік маңызы бар әдебиеттер мемлекеттік тапсырыспен шыққанда, олардың сапасын салалық комиссиялар қадағалайды: тақырыптық жоспар редакциялық-баспа кеңестерінде талқыланып, қолжазбалар іріктеледі, кәсіби мамандардың өндірістік дайындауы бақылауда болады.
Алайда кейбір жаңа баспаларда кәсіби редактор, корректор тапшылығы байқалады: автордың өзі мәтінді теріп, беттеп әкелген нұсқа сол күйінде кітап болып кететін жағдайлар да кездеседі. Мұндайда мемлекеттік стандартқа сай келмейтін, мазмұны мен көркемдік деңгейі төмен өнім пайда болады. Мемлекеттік тапсырыстан тыс шыққан басылымдарға, негізінен, әр баспа өзі жауапты болуы тиіс.
Мерейтойлық басылымдар және қоғамдық жады
Мерейтойлық кезеңдерге арналған кітаптар да мемлекеттік бағдарламада белгілі принциптермен қамтылады. Мысалы, Парламенттің 10 жылдығына арналған әдебиеттер “Мұрагер” баспасынан, Конституцияның 10 жылдығына арналған еңбектер “Экономика” және “Жеті жарғы” баспаларынан жарық көрді. Қазақстан халықтарының Ассамблеясының 10 жылдығына арналған кітаптар “Жеті жарғы”, “Елорда”, “Кітап сервис” баспаларынан басылып шықты.
“Санат” баспасынан Жеңістің 60 жылдығына орай майдангер-қаламгерлердің шығармалары жарияланды. Ал ақын-жазушылар мерейтойларына арналған әдебиеттер “Ана тілі” баспасынан, “Әдеби мемуарлар” сериясы “Білім” баспасынан шықты.
Ұлттық энциклопедия: тәуелсіздік кезеңінің деректері
Тәуелсіздік жылдары қоғамның барлық саласында жаңа деректер мен жаңа көзқарастар қалыптасты. Осы өзгерістерді ұлттық энциклопедияға енгізу жұмысы да жүргізілді: “Қазақстан” ұлттық энциклопедиясының бірнеше томы жарық көрді, орыс тіліндегі нұсқасының да алғашқы томдары басылды.
Балалар әдебиеті: жас ұрпаққа бағытталған басымдық
Негізгі мақсат — балалар мен жасөспірімдерді жалпыадамзаттық құндылықтар негізінде тәрбиелеу. Осы бағытта “Жалын” (“Жас толқын”), “Аруна” (“Шығыстың ұлылары”, “Балаларға арналған энциклопедия”), “Балалар әдебиеті”, “Қазақпарат” (“Мектеп кітапханасы”), “Раритет”, “Балауса” (“Әлем балалар әдебиеті”) баспаларынан көптеген кітаптар жарық көрді.
Қорытынды
“Мәдени мұра” бағдарламасы кітапты — тарихи жадыны сақтайтын, ұлттық дүниетанымды жүйелейтін және білім кеңістігін кеңейтетін құрал ретінде алдыңғы орынға шығарады. Іргелі сериялар, ғылыми еңбектер, энциклопедиялар мен сөздіктердің қатар жарық көруі — рухани жаңғырудың нақты нәтижесі.