Зейін қасиеттеріне мысал

Оқу-әдістемелік материалдар

Психология пәні бойынша оқу-әдістемелік кешен

(Психологиялық емес мамандықтарға арналған)

Құжат

ПОӘК 042-18-16.1.55.103-2013

Басылым

№1

Күні

18.09.2013

Қала

Семей, 2013

Мазмұны

Глоссарий
Дәрістер
Практикалық және лабораториялық сабақтар
Курстық жұмыс (проект)
Студенттің өздік жұмысы

Глоссарий

Негізгі ұғымдар мен қысқаша анықтамалар

36 термин

Таным және ойлау

Абстракция: Заттар мен құбылыстарды зерттеу мақсатында олардың белгілі бір белгілері мен қасиеттерін ойша бөліп алу.
Дедукция: Жалпыдан жекеге қарай дамитын ой қорытындысы; логикалық ойлау формасы.
Индукция: Жекеден жалпыға қарай дамитын логикалық ой қорытындысы.
Аналогия: Жекеден жекеге қарай дамитын продуктивті ой қорытындысы.
Тест: Сынақ. Психологияда адамның психологиялық ерекшеліктері мен қабілеттерін, ақыл-ой деңгейін белгілі нормалар тұрғысынан бағалайтын әдіс.

Психика, сана және күй

Психология: Психиканың даму заңдылықтарын, оны зерттеу әдістерін және ғылыми теориялық ұғымдардың қалыптасу заңдылықтарын зерттейтін ғылым.
Психика: Тіршілік дамуының белгілі бір сатысында тірі ағза мен сыртқы ортаның өзара қатынасын білдіретін бейнелеудің айрықша түрі.
Сана: Психиканың жоғары деңгейде дамуы.
Бейсана (астар сана): Адамның психологиялық қасиеттері, процестері және кейіптерінің санадан тыс көрінісі.
Адаптация: Сыртқы орта заттары мен құбылыстарының ерекшеліктеріне сезім мүшелерінің бейімделуі.

Әрекет, байланыс және реттеу

Ассоциация: Психикалық құбылыстардың өзара байланысы; елестер арасындағы сыртқы механикалық байланыстар.
Интериоризация және экстериоризация: Сыртқы әрекеттердің ішкі идеалдық факторларға айналуы және ішкі ақыл-ой әрекетінің сыртқы іс-әрекетке айналуы.
Методологиялық принцип: Детерминизм принципі; сана мен әрекеттің бірлігі және дамуы.
Аутогенді жаттығулар: Өзін-өзі сендіру және бағыттау арқылы адамның психикалық құбылыстарын, әрекет-қылығын басқаруға арналған арнайы жаттығулар кешені.
Стимул: Қозғаушы, жандандырушы әсер.

Тұлға және әлеуметтік өлшем

Жеке тұлға: Әрекеттің субъекті әрі объектісі.
Индивид: Әлеуметтік қарым-қатынас объектісі және саналы әрекет етуші.
Индивидуалдылық: Психикалық, физиологиялық және әлеуметтік ерекшеліктердің жиынтығы; нақты адамның даралығы.
Топ: Қоғамдағы адамдардың ортақ сипаттары мен бірлескен іс-әрекетіне сәйкес біріккен қауымдастық.
Темперамент: Жүйке жүйесінің туа біткен қасиеттерінен туындайтын дара ерекшелік.

Қабылдау және бұрмаланулар

Иллюзия

«Алдану» ұғымын білдіреді: қабылданған нәрселер мен заттар бір-біріне сәйкес келмей, бұрмаланып көрінеді.

Галлюцинация

Жүйке жүйесінің ауруға шалдығуына байланысты жалған, теріс немесе бұрмаланған бейнелердің пайда болуы.

Апперцепция

Адамның күйініш-сүйініш сияқты эмоциялық күйлері үстіндегі көңіл күйінің айқын көрінісі.

Қысқа анықтамалар (іріктеме)

Анимизм

Жан мен рухтың ауыспалылығы және олардың объективті тірлігі туралы көне ілім.

Символ

Белгі.

Рефлекс

Сыртқы және ішкі тітіркендіргіштерге ағзаның жауап беру реакциясы.

Инстинкт

Туа берілетін шартсыз рефлекстер негізінде, үйретусіз-ақ бейімделіп тіршілік ету мінез-құлқы.

Ескерту: бастапқы мәтінде кейбір терминдер қайталанған және әртүрліше берілген; мұнда мағынасы бойынша біріктіріліп, тілдік тұрғыдан түзетілді.

Дәрістер

Негізгі тақырыптар бойынша қысқаша, жүйеленген мазмұн

1-тақырып. Психология пәніне кіріспе

Теория және қолданбалы бағыт

Қарастырылатын мәселелер

Психология — ғылым ретінде
Психологиялық білімнің маңызы
Басқа ғылымдармен байланысы
Қазіргі психологияның міндеттері
Негізгі ұғымдар мен категориялар

Психологияға қызығушылық өте ертеден басталады: б.з.д. кезеңдердегі философиялық ойлар әлем жаратылысы, соның ішінде жан мен рух құпияларын түсіндіруге ұмтылды. Психология ғылым ретінде ерекше: ол тек тексерілген білімдер жүйесі ғана емес, сонымен қатар адамның күнделікті тәжірибесінде тікелей байқалатын құбылыстарды (түйсік, қабылдау, ес, ойлау, сөйлеу, қиял, қызығушылық, эмоция-сезім) зерттейді.

«Психология» термині XVI ғасырда пайда болды. Ал XVII–XIX ғасырлардың ортасына қарай зерттеу өрісі кеңейіп, бейсаналық процестер мен адамның іс-әрекеті де талдана бастады. Уақыт өте келе психологиялық зерттеулердің ауқымы ұлғайып, атаудың бастапқы тар мағынасы өзгергенімен, тарихи дәстүр бойынша ғылым атауы сақталды.

Психологияның ғылымдар жүйесіндегі орны

Психология жаратылыстану, философиялық және әлеуметтік ғылымдармен көпқырлы байланыстарға негізделеді (Б. М. Кедров жіктеуі). Оның жалпы ғылыми қызметі — зерттеу объектісі адам болып табылатын ғылымдардың жетістіктерін біріктіру және өзара байланыстыру.

Жаратылыстану

Физиология, әсіресе жоғары жүйке қызметі физиологиясы.

Әлеуметтік ғылымдар

Тарих, экономика, социология, құқық, өнертану және т.б.

Педагогика

Тәрбиелеу үшін адамды жан-жақты зерттеу қажет (К. Д. Ушинский).

Негізгі категориялар

Психикалық процестер

Түйсік, қабылдау, ес, ойлау, сөйлеу және т.б.

Психикалық қасиеттер

Қабілет, мінез, темперамент және т.б.

Психикалық күйлер

Қажеттілік, мақсат, эмоция, сезім, қызығушылық және т.б.

Бұл құбылыстар жеке-жеке қарастырылғанымен, өзара тығыз байланыста болады және адамның өмір сүру қызметін құрайды. Адам психикасы сыртқы ортаны танып қана қоймай, оған әсер етіп, материалдық және рухани қажеттіліктерін өтеуге бағытталған әрекет-қылық арқылы көрінеді. Осыны түсіндіруде «жеке тұлға» ұғымы маңызды орын алады.

Өзін-өзі тексеру сұрақтары

Психологиялық білімнің маңызын дәлелдейтін мысалдар келтіріңіз.
Ерте заман және қазіргі заман психологиясының міндеттерін салыстырып, талдау жасаңыз.
Жалпы психологияның негізгі түсініктері мен категорияларын атап, қысқаша анықтама беріңіз.

Ұсынылатын әдебиеттер

Гиппенрейтер Ю. Введение в общую психологию. М., 1987.
Немов Р.С. Оқулық (ЖОО студенттеріне арналған). Т. 1. М., 2003.
Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. СПб., 1999.
Сәбет Бап-Баба. Жалпы психология. Алматы, 2005.
Қ. Жарықбаев. Жантану негіздері. Алматы, 2000.
Веннер Л.Н. Психические процессы. 3 том. Т. 1. ЛГУ, 1974.
Гамезо М.В., Домашенко И.Л. Атлас по психологии. М., 1998.

2-тақырып. Психологияны зерттеу әдістері

Әдіснама және зерттеу мәдениеті

Кілт мәселелер

Интроспекция — алғашқы әдіс ретінде
Негізгі зерттеу әдістері
Әдістердің ерекшеліктері және қолданылуы

Ғылым ең алдымен зерттеуге сүйенеді. Сондықтан психологияның мәні тек пәнімен ғана емес, оны танып-білуге мүмкіндік беретін әдістерімен де анықталады. Психология бір ғана тәсілге емес, бірнеше әдістемелер жүйесіне арқа сүйейді. Жаратылыстану мен нақты ғылымдардың әдістерін қолдану нәтижесінде психология XIX ғасырдың екінші жартысында дербес ғылым ретінде қарқынды дами бастады.

Интроспекция (өзін-өзі бақылау)

Ұзақ уақыт бойы психологияда негізгі, тіпті жалғыз әдіс ретінде қолданылды. Бұл бағыт екі ұстанымға сүйенді: (1) сана «жабық», оны сыртқы бақылаушы тікелей көре алмайды; (2) сана субъектінің өзіне ғана ашылады. Әдістің философиялық негізін Дж. Локк дамытты. Кейін ассоциативтік бағыт (Д. Юм, Д. Гартли) психикалық құбылыстарды байланыстар (ассоциациялар) арқылы түсіндіруге назар аударды.

1879 жылы Лейпцигте В. Вундт алғашқы эксперименттік лаборатория ашып, психологияның эксперименттік бағытын күшейтті. Дегенмен интроспекцияны шектен тыс қолдану психологияны дағдарысқа әкелді: психика санамен теңестіріліп, психикалық құбылыстардың объективті шындықпен байланысы әлсіреді. Қазіргі психологияда өзін-өзі бақылау қолданылғанымен, ол басқа әдістермен бірге және нақты талаптармен жүзеге асырылады.

Негізгі әдістер (қысқаша құрылым)

Негізгі әдіс	Нұсқалары
Бақылау	Сырттан бақылау; өзін-өзі бақылау; еркін; стандартизацияланған; қосылған.
Сауалнама	Жазбаша; ауызша; еркін; стандартизацияланған.
Тест	Сауалнама-тест; тапсырма-тест; проективті тест.
Эксперимент	Табиғи; лабораториялық.
Үлгілеу	Математикалық; логикалық; техникалық; кибернетикалық.

Эксперименттің мәні

Құбылысты зерттеу үшін арнайы жағдаят жасалады. Нәтижесінде себеп–салдарлық байланыстар ғылыми түрде салыстырылып, түсіндіріледі.

Стандартизациялау және тест

Адамдарды салыстыру кезінде қателікті барынша азайтуға көмектеседі; мәліметті сандық түрде өңдеуге және практикада қолдануға мүмкіндік береді.

Өзін-өзі тексеру сұрақтары

Психологиядағы зерттеу әдістерінің классификациясын көрсетіңіз.
Негізгі әдістер мен қосалқы әдістердің басты айырмашылығы неде?
Психология әдістері басқа ғылымдардың әдістерінен қай қырларымен ерекшеленеді?

Ұсынылатын әдебиеттер

Гиппенрейтер Ю. Введение в общую психологию. М., 1987.
Немов Р.С. Оқулық (ЖОО студенттеріне арналған). Т. 1. М., 2003.
Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. СПб., 1999.
Сәбет Бап-Баба. Жалпы психология. Алматы, 2005.
Қ. Жарықбаев. Жантану негіздері. Алматы, 2000.
Веннер Л.Н. Психические процессы. 3 том. Т. 1. ЛГУ, 1974.
Гамезо М.В., Домашенко И.Л. Атлас по психологии. М., 1998.

3-тақырып. Психологияның жаратылыстану-ғылыми негіздері

Жүйке жүйесі және психика

Қарастырылатын мәселелер

Жүйке жүйесі туралы жалпы түсінік
Орталық жүйке жүйесінің құрылысы
Қызметі мен қасиеттері
Бас миы қабығының қызметі
Психикалық құбылыстарды ми жұмысымен байланыстыру

Адам әрекет-қылығы сәтті болуы үшін оның ішкі күйі, өмір сүріп отырған сыртқы ортаның шарттары және қолданылатын практикалық әрекеттер өзара сәйкес келуі қажет. Физиологиялық деңгейде осы функцияларды біріктіріп, үйлестіретін негізгі жүйе — орталық жүйке жүйесі.

Органикалық дүниенің ұзақ эволюциясында — қарапайым тіршілік иелерінен адамға дейін — әрекет-қылықтың физиологиялық механизмдері үздіксіз жетілді. Қарапайым ағзалар түйсік, қозғалыс, ас қорыту сияқты негізгі қызметтерді атқара алады, алайда мүмкіндіктері шектеулі. Ал жоғары дамыған жануарларда қызмет атқаратын мүшелер дараланып, жүйке жүйесінің ұйымдасуы күрделене түсті.

Негізгі идея

Психикалық құбылыстарды түсіндіруде ми қызметі мен жүйке жүйесінің жұмысын ескеру — психологияның жаратылыстану-ғылыми іргетасы. Бұл байланыс психиканың реттеуші қызметін нақты механизмдермен ұштастырады.

Негізгі ұғымдар (жинақ)

Психология, психика, психология пәні, психологияның міндеттері, психикалық процестер, психикалық қасиеттер, психикалық күйлер, интроспекция, бақылау, сауалнама, тест, эксперимент, табиғи эксперимент, лабораториялық эксперимент, үлгілеу.