Пән Қиын оқушы психологиясы
ІІ межелік бақылауға арналған тапсырмалар
Пән
Қиын оқушы психологиясы
Курс
3
Мамандық
5В010300 — Педагогика және психология
Кафедра
Педагогикалық психология
Бұл материал жеткіншектердің девиантты мінез-құлқы, «қиын» оқушылармен жұмыс істеу міндеттері, негізгі ұғымдар және бақылау тесттері арқылы тақырыпты жүйелі қайталауға арналған.
1) Жеткіншектердің девиантты мінез-құлқы: көріну ерекшеліктері
Негізгі көріністер
- Ереже мен әлеуметтік нормаларды жүйелі бұзу.
- Қақтығысқа бейімділік, қырсығу, оппозициялық мінез-құлық.
- Агрессия (сөздік, физикалық), импульсивті әрекет.
- Тәртіптік және оқу мотивациясының төмендеуі.
- Құрдастар ықпалына шамадан тыс тәуелділік.
Ықтимал себептер
- Отбасылық қарым-қатынастағы тұрақсыздық, сенімнің әлсіреуі.
- Мектептегі тәрбиелік жұмыстың жүйесіздігі немесе жеткіліксіздігі.
- Эмоциялық қолдаудың тапшылығы, әділетсіз бағалау.
- Қадағалаудың әлсіреуі және ерте «еркіндік».
Педагогке маңызды бағдар
- Жазаға емес, себепті түсінуге және алдын алуға сүйену.
- Бала тұлғасын емес, әрекетін бағалау.
- Жүйелі қолдау, нақты шекара және болжамды талап қою.
- Отбасы–мектеп серіктестігін күшейту.
2) Терминдер: анықтама беріңіз
Девиантология
Мінез-құлықтағы ауытқуларды, олардың себептері мен алдын алу жолдарын зерттейтін ғылым саласы.
Девиация
Қоғамда қабылданған нормалар мен ережелерден ауытқу.
Деликвенттік
Қалыптасқан тәртіпті бұзуға, ұсақ құқық бұзушылықтар мен теріс қылықтарға бейімділік.
Агрессия
Өзгеге немесе өзіне зиян келтіруге бағытталған әрекет, эмоциялық күй немесе мінез-құлық формасы.
Аутизм
Қарым-қатынас пен әлеуметтік өзара әрекеттесуде қиындықтармен, қызығушылықтардың шектеулілігі және мінез-құлықтың қайталанғыштығымен сипатталатын даму ерекшелігі.
Ескерту
Анықтамаларды жазғанда: мәні, негізгі белгісі және мысалы көрсетілсе, жауап толық әрі нақты болады.
3) Қиын оқушылармен жұмыс: психологиялық міндеттер және тәрбиелеу
Психологиялық міндеттер
- Мінез-құлық ауытқуының себептерін (отбасы, мектеп, құрдас ортасы) анықтау.
- Эмоциялық күйді тұрақтандыру және өзін-өзі реттеу дағдыларын қалыптастыру.
- Қарым-қатынас мәдениетін, эмпатияны, жауапкершілікті дамыту.
- Өзіндік бағалауды түзету, тұлғалық ресурстарын күшейту.
- Профилактикалық және түзету бағдарламаларын жоспарлау.
Қалай тәрбиелеуге болады?
- Тұрақты талап пен әділ шекара: ереже аз, бірақ орындалуы міндетті.
- Сенімге негізделген диалог: тыңдау, нақтылау, бірге шешім іздеу.
- Ынталандыруды күшейту: жетістік тәжірибесін ұйымдастыру.
- Жағымды рөлдік модельдер мен пайдалы ортаға қосу (үйірме, спорт, жобалар).
- Отбасымен жүйелі байланыс: келісілген талап, бірізді тәрбие.
4) Тест тапсырмалары
І нұсқа
-
1. Ағылшын психологтары Хевитта мен Дженкинс «қиын» балаларды неше категорияға бөлді?
- а) 2
- в) 3
- с) 4
- д) 6
- е) 5
-
2. «Қиын баланың пайда болуы отбасындағы және мектептегі оқу-тәрбие жұмыстарының жеткіліксіздігімен түсіндіріледі» деп кім айтқан?
- а) Г.А. Фортунатов
- в) Хевитта
- с) Дженкинс
- д) И.А. Невский
- е) П.П. Блонский
-
3. «Тағдыр таразысының қайда қарап ауатыны бесіктің қалай тербелетініне байланысты» деген сөзді кім айтқан?
- а) Дженкинс
- в) Невский
- с) Станислав Ежи Лец
- д) Хевитта
- е) Фортунатов
-
4. Әңгімелесу әдісі дегеніміз —
- а) Жазу арқылы бала туралы ақпарат жинау. Сауалнаманың мазмұнында негізгі проблема ғана болуы тиіс.
- в) Баламен сөйлесу арқылы оның ішкі дүниесіне ену, проблемасын білу, түсіну және оны шешуге бағыт-бағдар беру.
- с) Алдын ала дайындалған сұрақтарға жауап алу.
- д) Стандартты тапсырмалар арқылы зерттеу (дамыту, графикалық, ассоциациялық тестер). Жауаптарды белгілі бір жүйемен сараптап, талдау қажет.
- е) Бұл әдісті үнемі қолдануға болады. Құжаттар жеке, жанұялық және сыныптық түрлерде кездеседі.
-
5. Құжаттарды тексеру дегеніміз —
- а) Жазу арқылы бала туралы ақпарат жинау. Сауалнаманың мазмұнында негізгі проблема ғана болуы тиіс.
- в) Баламен сөйлесу арқылы оның ішкі дүниесіне ену, проблемасын білу, түсіну және оны шешуге бағыт-бағдар беру.
- с) Алдын ала дайындалған сұрақтарға жауап алу.
- д) Стандартты тапсырмалар арқылы зерттеу (дамыту, графикалық, ассоциациялық тестер). Жауаптарды белгілі бір жүйемен сараптап, талдау қажет.
- е) Бұл әдісті үнемі қолдануға болады. Құжаттар жеке, жанұялық және сыныптық түрлерде кездеседі.
-
6. Тәрбиешінің жұмысындағы ең белгілі әдістердің бірі —
- а) Бақылау әдісі
- в) Сауалнама
- с) Сұхбаттасу әдісі
- д) Тест әдісі
- е) Құжаттарды тексеру
-
7. «Қиын балалар» және «мінез-құлықтағы қиындық» ұғымы қай жылдары пайда болды?
- а) 1930–40
- в) 1920–40
- с) 1910–20
- д) 1940–50
- е) 1920–30
-
8. Қандай психолог-педагог ғалымдар «қиын» балалар мәселелерін жан-жақты зерттеді?
- а) А. Макаренко, С. Шацкий, А. Выготский, П. Блонский
- в) Г.А. Фортунатов, Хевитта
- с) Дженкинс, Макаренко, Невский
- д) И.А. Невский, С. Шацкий
- е) П.П. Блонский, Фортунатов, Выготский
-
9. «Егер бала бұзақы бола бастаса, онда бұған бала кінәлі емес, педагогикалық әдістер кінәлі» — бұл қай ғалымның пікірі?
- а) Невский
- в) П.П. Блонский
- с) А. Макаренко
- д) С. Шацкий
- е) Выготский
-
10. Қазақ психологиясында баланың «жетіліп келе жатқан кезеңі» неше жас аралығы деп көрсетіледі?
- а) 11–12; 15–16
- в) 14–15; 13–14
- с) 15–16; 16–17
- д) 11–13; 13–15
- е) 10–12; 15–16
ІІ нұсқа
-
1. Психопрофилактикалық жұмыстың неше принципі бар?
- а) 4
- в) 6
- с) 8
- д) 5
- е) 3
-
2. «Профилактика» сөзі грек тілінен аударғанда —
- а) Қызығушылық
- в) Дамыту
- с) Іс-әрекет
- д) Сақтап қалу, ескерту
- е) Қоғам
-
3. Төменгі сынып жасындағы кезең:
- а) 12–15 жас
- в) 11–14 жас
- с) 10–13 жас
- д) 9–12 жас
- е) 7–11 жас
-
4. Девиант —
- а) Мінез-құлықтағы ауытқуларды зерттейтін ғылым саласы
- в) Тәуелділік
- с) Ұсақ құқық бұзушылықтар мен теріс қылықтарға бейімділік
- д) Ауытқу
- е) Қоршаған ортамен араласпау, өз қиял әлеміне бату кезінде көрінетін мінез-құлық
-
5. Аддиктивті мінез-құлық —
- а) Мінез-құлықтағы ауытқуларды зерттейтін ғылым саласы
- в) Тәуелділік
- с) Ұсақ құқық бұзушылықтар мен теріс қылықтарға бейімділік
- д) Ауытқу
- е) Қоршаған ортамен араласпау, өз қиял әлеміне бату кезінде көрінетін мінез-құлық
-
6. Девиантология —
- а) Мінез-құлықтағы ауытқуларды зерттейтін ғылым саласы
- в) Тәуелділік
- с) Ұсақ құқық бұзушылықтар мен теріс қылықтарға бейімділік
- д) Ауытқу
- е) Қоршаған ортамен араласпау, өз қиял әлеміне бату кезінде көрінетін мінез-құлық
-
7. Аутистік мінез-құлық —
- а) Мінез-құлықтағы ауытқуларды зерттейтін ғылым саласы
- в) Тәуелділік
- с) Ұсақ құқық бұзушылықтар мен теріс қылықтарға бейімділік
- д) Ауытқу
- е) Қоршаған ортамен араласпау, өз қиял әлеміне бату кезінде көрінетін мінез-құлық
-
8. Негізгі мектеп жасындағы жеткіншектік кезең:
- а) 15–18 жас
- в) 14–15 жас
- с) 12–14 жас
- д) 13–16 жас
- е) 12–15 жас
-
9. «Девиантты мінез-құлық» ұғымын алғаш енгізген кім?
- а) Э. Дюркгейм
- в) Невский
- с) Выготский
- д) П.П. Блонский
- е) Хевитта
-
10. Тәрбиеленуі қиын оқушыларға тән ерекшеліктерді неше топқа бөледі?
- а) 4
- в) 6
- с) 5
- д) 3
- е) 2
5) Жағдаяттар (практикалық тапсырмалар)
1-жағдаят: Қанаттың мінезіндегі күрт өзгеріс
Отбасы ішіндегі қарым-қатынасСипаттама
Қанат бұрын ашық-жарқын, анасынан сыр жасырмайтын. Алайда бір күні тұйықталып, ашушаң бола бастайды. Мектептен ерте келетін Қанатты үйдегі әжесі қарсы алып, себепсіз ұрысып, «бос жүресің, достарыңды жиі ертіп келесің» деп кінәлайды. Кейін әжесі анасына Қанатты жамандап, орынсыз шағымдануды әдетке айналдырады. Уақыт өте анасы да ұлына негізсіз ұрыса бастайды.
Түйінді оқиға
Мектепте бокс секциясы ашылады, Қанат қатысқысы келеді. Көп сыныптасы барады. Алайда төлемі 1000 теңге болғандықтан, анасы бірден бас тартады: «босқа уақыт өткізесің» дейді. Әжесі де анасының сөзін қолдайды. Қанат қатты ренжіп, өзіне тұйықталып, секцияға барып, басқалардың жаттығуын сырттай бақылап жүретін болады. Үйдегілермен қарым-қатынасы суи түседі.
Талдау сұрақтары
- Анасы нені ескермеді?
- Қанат не ойлады, қандай сезімде болды?
- Әжесінің қылығы туралы не айтуға болады?
- Осы жағдайда қандай ұсыныс бересіз?
Редакцияланған талдау және ұсыныстар
Бала жаны өте нәзік, ал анасы оның сезімталдығын ескермеді. Қанат өз тілегін айтқанда, бірден қарсы жауап күтпеген болуы мүмкін. Әженің орынсыз ұрысуы, жала жабуы және баланы «істемеген істері үшін» жазалауға ұмтылысы — тәрбиелік тұрғыдан қабылдауға келмейтін әрекет.
- Анасы ең алдымен әжемен жеке сөйлесіп, шынайы жағдайды анықтауы керек.
- Қанатпен ашық әңгімелесіп, оның сезімін мойындап, сенімін қайта қалпына келтіргені жөн.
- Мүмкіндік болса, баланы секцияға жіберу дұрыс.
- Мүмкіндік болмаса, нақты себебін түсіндіріп, балама пайдалы әрекет ұсыну қажет.
- Әжеге немересіне қатысты мәселені сабырмен, дәлелмен талқылау мәдениетін қалыптастыру маңызды.
Қорытынды: Отбасылық өмірдегі мұндай қайшылықтар көбіне баланың ішкі жан дүниесінен алшақтаудан, оның тұлғалық ерекшеліктерін елемеуден туындайды. Бұл жасөспірімдердің мінез-құлқындағы ауытқушылықтардың әлеуметтік-психологиялық себептерін айқындайды.
2-жағдаят: Талғат және жауапкершілікті мектепке ысыру
Мектеп–ата-ана серіктестігіТалғат нашар оқумен қатар, мектеп ережесіне сай тәртіп сақтамайды. Сол себепті сынып жетекшісі үйіне жиі барады. Бірақ ата-анасы мектепке сирек келеді және баласын ақтап, «кінәлі мұғалімдер» деп санайды. Олар «баланы тамақтандырып, киіндірсек болды, ал оқыту мен тәрбиелеу — мектептің ісі» деген ұстанымды ұстанады. Соңында Талғат сотқа тартылады. Ата-анасы мұны да мектептің кінәсі деп біледі.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Балаға адамгершілік тәрбие берудегі отбасының жауапкершілігі неде?
- Мектеп бұл істен сырт қалуы керек пе?
Ой қорытуға бағыт
- Тәрбие — отбасы мен мектептің ортақ міндеті; жауапкершілікті толықтай бір жаққа жүктеу тәуекелді арттырады.
- Отбасы мінез-құлық нормаларын күнделікті өмірде бекітеді, ал мектеп әлеуметтік талап пен тәртіп мәдениетін жүйелейді.
- Алдын алу үшін: тұрақты байланыс, бірізді талап, нақты келісімдер және қолдау тетіктері қажет.