Соғыс жылғы балалар
С. Бегалин атындағы МРБК. Құрастырған: Ш. Мұқашева. Алматы, 2005. 55 б.
Кіріспе
Шүйінші, халқым, шүйінші!
Шүйіншіге сүйінші!
Шаттан, ата-анамыз,
Шаттан, аға-бабамыз,
Кек қайтарып фашистен,
Соғыс бітті жеңіспен,
Жеңдік жауды күресте —
Жасалсын той-мереке.
Т. Жароков
Ұлы Отан соғысының жеңіспен аяқталғанына 60 жыл толғаны — кеңес халқының ержүректілігі мен төзімін айғақтайтын, тарихта мәңгі қалатын күн. Бұл — майданның алғы шебінде қайсарлықпен шайқасып, ерліктің сан үлгісін көрсеткен ардагерлердің мерекесі.
Бұл — тылдағы қажырлы еңбегімен жеңісті жақындатқан жұмысшылар мен ауыл адамдарының мерекесі: станок басында, егін даласында, мал соңында күні-түні тынымсыз тер төккен жандардың мерекесі.
Бұл — әкелерін, ерлерін, ұлдарын, сүйіктілерін көз жасын тыя жүріп күткен, олардың орнын жоқтатпаған аналар мен жұбайлардың, қалыңдықтар мен қыздардың мерекесі.
Бұл — әкелері мен ағалары қанын төгіп, жанын қиып, бақытты өмір сыйлаған Жеңіс құрдастарының мерекесі.
Жеңіс күні — елі мен жері үшін жанын пида етіп, туған-туысқанына, ауылына, туған жеріне оралмай қалған қаһарман ерлерді бүкіл халық болып еске алатын күн.
Бұл мереке бұрынғы Кеңес Одағы құрамындағы 15 одақтас республиканың халқымен бірге, неміс басқыншыларынан азат етілген Еуропа елдерінің де көптеген қалаларында — Варшава, Прага, Будапешт, Бухарест, София, Белград, Париж, Вена және басқа да өңірлерде атап өтіледі.
Соғыс жылдарының салмағы
Ұлы Отан соғысы халқымыздың басына түскен ең ауыр кезеңдердің бірі болды. Төрт жыл — 1418 күн мен түн бойы өз жері мен Отаны, келешек ұрпақ үшін қиян-кескі майдан жүрді. Бір күшке топтасқан сан ұлттың өкілдері жауға алмас қамалдай жұмылды.
Сол ортақ жеңіске қазақ халқы да лайықты үлес қосты. Қазақстандық жауынгерлер Брест қамалынан бастап Берлинге дейін жетті; Москва мен Ленинград үшін шайқастарда, Сталинград түбінде, Днепр өткелінде ерліктің үлгісін көрсетті. Украина, Кавказ, Белоруссия, Қырым, Прибалтика азат етіліп, Польша, Румыния, Венгрия, Чехословакия, Болгария, Германия жерлеріндегі майдан жолдарында Жеңіс туы көтерілді.
Қазақ халқы ел басына күн туған сәтте қорқу сезімін жүрегінен жұлып тастаған жауынгер жұрт еді. Қан майдандағы ерліктің бір дәлелі — жүздеген қазақстандықтың Кеңес Одағының Батыры атағын алуы. Бұл — сол кезеңдегі халық санына шаққанда айрықша көрсеткіш болғанын мәтін дерегі айғақтайды.
Жауға қарсы күрес тек алғы шепте ғана емес, шалғай ауылдар мен кең далада да жүрді. Қазақстан миллиондаған босқынды бауырына басты, эвакуацияланған зауыт-фабрикаларды қабылдап, майданға қажет оқ-дәрі мен азық-түлік жеткізетін үлкен арсеналға айналды.
Жеңісті жақындатуда әйелдер, жасөспірімдер мен қарттардың еңбегі өлшеусіз. Олардың төзімі мен жанқиярлығы — Жеңістің тылдағы тұғыры.
Бүгінгі азаматтық міндет — болашақ ұрпақты Отанын сүюге, елінің адал патриоты болуға тәрбиелеу; достық пен бірліктің мәнін түсіндіру арқылы отансүйгіштікті орнықтыру.
Балалар кітапханаларына арналған ұсыныстар
- 1 Соғыс «саясатының» мақсаттарын талқылауға емес, балаларға сол жылдардағы адамдар мен тарихи оқиғалар туралы түсінікті тілмен әңгімелеуге басымдық беру.
- 2 Соғыстың — кешегі де, бүгінгі де — зұлымдық екенін және адамзаттың онымен келіспейтінін жеткізу.
- 3 Ұлы Отан соғысының халықтық сипатын, оның үлкен қасірет пен қиыншылық әкелгенін түсіндіру.
- 4 Соғыс тақырыбындағы көркем әдебиеттермен жүйелі таныстыру, әсіресе қазақстандық жазушылар мен қазақ батырлары туралы шығармаларды кеңінен ұсыну.
- 5 Шараларды балалардың жас ерекшелігіне сай жоспарлау; тақырып ауқымын ескеріп, әр жастағы оқырманға бейімдеу.
- 6 Қордағы баспа, аудио және бейне материалдарды белсенді насихаттау, оқырманға қолжетімді ету.
Шаралар: байқаулар, апталықтар, көрмелер
Шығармалар байқауы
Наурыз–сәуір айларында «Кітап оқып, өткенді еске алу…» атты шығармалар байқауын ұйымдастыру ұсынылады. Мақсаты — балаларды Ұлы Отан соғысы туралы поэзия мен прозаны оқуға тарту.
Тақырып нұсқалары:
- «Сарғайса да тарихтың ақ парағы, ол күндер мәңгі есте сақталады»
- «Біз бейбітшілікті қалаймыз»
- «Соғыс және балалық»
«Еске алу» апталығы
Осы атаулы күнге байланысты шараларды жүйелеп, «Еске алу» апталығын ұйымдастырған тиімді. Апталық барысында әдеби-музыкалық кештер, сауалнамалар, әңгімелер және поэзия сағаттары өткізіледі.
- «Бұл қалай болған еді?»
- «Халықтың жадында»
- «Отты жылдар өрендері»
- «Қаруын қаламға айырбастап» поэзия сағаты
Ашық суретті кітап көрмесі
Ұлы Жеңістің 60 жылдығына орай ашық суретті кітап көрмесін ұйымдастыру балаларды құжаттық, мемуарлық және көркем әдебиеттермен толыққанды таныстыруға мүмкіндік береді. Көрмеде ірі шайқастарға арналған бөлімдер болуы және қазақстандықтардың үлесі кең қамтылуы қажет.
Назар аударатын тақырыптар
Әйелдер ерлігі
«Арулар отты жылдарда», «Соғыстың қатыгез бейнесі» тақырыптарында батыр қыздар туралы шаралар.
Балалық тағдыры
Соғыс жылдарындағы балалардың ауыр тұрмысы, тылдағы еңбек, жауынгер-бала мен партизан-бала тағдыры.
Түсінік сөздер
Кіші жаста «Кеңес Одағы», «одақтас республика» ұғымдарын Кеңес Одағы тарихынан бастап түсіндіру.
«Ұлы Отан соғысының күнтізбесі» (1941–1945)
- 1) Соғыстың басталуы — 22 маусым 1941 жыл
- 2) Брест қамалын қорғау — маусым 1941 жыл
- 3) Ленинградты қорғау — 1941–1944 жылдар
- 4) Москва үшін шайқас — 30 қыркүйек 1941 – 20 сәуір 1942
- 5) Сталинград үшін шайқас — 17 шілде 1942 – 2 ақпан 1943
- 6) Курск шайқасы — 5 шілде – 23 тамыз 1943
- 7) Днепр үшін шайқас — тамыз – желтоқсан 1943
- 8) Берлин операциясы — 16 сәуір – 8 мамыр 1945
- 9) Жеңіс күні — 9 мамыр 1945 жыл
Өнеге болатын есімдер
Мың жылда бір көрінетін кометадай, сыры да, сезімі де терең дара тұлғалар фәниден өтсе де, олардың өнегесі ұрпаққа қалады. Баубек пен Бауыржанның батырлығы, Әлия мен Мәншүктің ерлігі, Қаныш пен Әлкейдің білімі, Мұхтар мен Ғабит, Ғабиденнің сөзі, Дінмұхаммедтің парасаты — бүгінгі ұрпаққа үлгі.
Осындай өнегелі өмір жолдарын жас ұрпаққа жан-жақты таныстыру — кітапхана қызметкерлерінің маңызды міндеті.
Әдістемелік ресурстар
- «Қаламдарын қаруға айырбастап: Қазақстан жазушылары Ұлы Отан соғысы жылдарында» (биобиблиографиялық басылым)
- «Отты жылдар елесін, кітаптан оқып білесің…» (әдебиеттер тізімі және әдістемелік құралдар)
- «Ерлікпен жеткен жеңіске тағзым ет — парызың» (әдістемелік құрал)
«Ел басына күн туса, ер етікпен су кешер»
Әңгіме
Ежелден ер тілегі — ел тілегі. Адал ұл ер болып туса — ел тірегі. Соғыс — адам баласы үшін ең үрейлі, ең қорқынышты ұғым. Өйткені, соғыс атаулы адамзатты қырып-жоюға бағытталған. Тарихта үстемдік пен байлық үшін қанша рет қан төгілді.
Соңғы соғыс 50 миллионнан астам адамның өмірін жалмады. Ол соғыс кімге қажет болды, қандай мақсатты көздеді? Әдетте, соғысты әділетсіздік, жауыздық пен қанішерлік бастайды. Сол себепті ол — лағынет.
Таң алдында бейбіт ұйқыда жатқан Отан шекарасын бұзып өткен жау оғымен адамзат тарихында бұрын-соңды болмаған алапат соғыс басталды. Сол күн бейбіт өмірге бүлік әкелді: қыз сүйгенімен, ана баласымен қоштасты; қойшы таяғын винтовкаға айырбастады; диханшы трактордан түсіп, танкіге отырды. Бүкіл ел солдатқа айналды.
Қазақстаннан 2 миллионға жуық түрлі ұлт өкілдері әскер қатарына шақырылды (мәтін дерегі). Майданнан 394 мың қазақ боздағы оралмады. Бұл соғыс қайғы-қасірет әкелмеген бірде-бір отбасы қалдырмады: бірінің әкесі, бірінің ағасы қаза тапты; қаншама жастың қыршын ғұмыры қиылды.
Фашистік Германия тізе бүкті. Алайда соғыс 10 миллионнан астам немістің, ал оны жеңген Кеңес Одағы 27 миллион адамның өмірін жалмады (мәтін деректері). Ғасырлар бойы жасалған материалдық және мәдени құндылықтарға орны толмас зиян келді. Сондықтан адамзатқа соғысты тоқтататын жеңіс — қымбат.
1418 күн мен түн толарсақтан қан кешіп, кейінгі ұрпаққа тыныштық әкелген Жеңіс — қасиетті. Бірақ ол өздігінен келген жоқ: оны елі мен жері үшін отқа түскен ерлердің ерлігі алып келді.
Қазақстандықтардың майдандағы ерлігі
Халық жадында Брест қорғаушыларының өшпес ерлігі сақталған: сапында 30 ұлт өкілі болған қорғаушылардың ішінде қазақстандықтар да бар еді (мәтін дерегі). Алматыда жасақталған И. В. Панфилов атындағы 8-гвардиялық дивизия Москваны қорғауда теңдессіз ерлік көрсетті. Оның қатарында аты аңызға айналған Бауыржан Момышұлы да болды.
Қазақстандық жауынгерлер Рейхстагқа шабуылға қатысты. Рейхстагқа Жеңіс туын алғашқылардың бірі болып қадағандардың қатарында қазақ халқының даңқты ұлы Рақымжан Қошқарбаев аталады.
Алтын әріппен жазылған есімдер
- Мәншүк Мәметова
- Әлия Молдағұлова
- Мәлік Ғабдуллин
- Бауыржан Момышұлы
- Талғат Бигелдинов
- Нүркен Әбдіров
- Сұлтан Баймағамбетов
- Қарсыбай Сыпатаев
Ескерту: тізім мәтіндегі мысалдарға негізделген, толық емес.
Белорус ормандарында Әди Шәріпов басқарған партизан отрядтары шайқасты. Украина жерінде С. Ковпактың партизандық бірлестігінде Қасым Қайсеновтың отряды болғаны айтылады. Зерттеулерге сүйенген мәтін дерегі бойынша Белоруссия мен Украинадағы партизан отрядтарында үш мыңнан астам қазақ жауынгері соғысқан.
Жамбыл Жабаевтың «Ленинградтық өренім» атты жыры қоршаудағы қала қорғаушыларының рухын көтергені — халық жадына сіңген шындық.
Тылдағы еңбек және республика үлесі
Республика Ұлы Жеңіс үшін орасан үлес қосты: майданға қажетті металл мен шикізат өндірілді, астық пен ет жеткізілді, мініс жылқы берілді, соғыс техникасы үшін қаражат жиналды (бәрі де мәтін деректері бойынша).
Соғыстың қысылтаяң жылдарында аналар емшектегі баласын жөргекке орай салып, кәсіпорынға, колхоз бен совхоз жұмысына таңсәріден жүгіріп, түн ортасында қайтты. «Бәрі де майдан үшін, бәрі де жеңіс үшін» деген ниет сол буынның жүрегіне жазылған ұран болды.
Уақыт өткен сайын — жауапкершілік арта түседі
От кешіп, қан жұтқан жылдар бізден алыстаған сайын, майдан мен тылдың аңызға айналған ерлері сирей береді. Бірақ олардың жасаған Ұлы ерлігі ешқашан ұмытылмайды. Келешек үшін және жаңа жойқын соғысқа жол бермеу үшін бұл туралы есте сақтау — парыз.
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы қазақ өнері: сауалнама
- Соғыс жылдарында Алматыға көшіп келіп, республикадағы музыка мен көркемөнердің өркендеуіне айтарлықтай үлес қосқан көркем фильм студиялары қай қалалардан келді? (Москва мен Ленинград)
- Соғыс жылдарында Алматыда өмір сүрген атақты бишіні атаңыз. (Галина Уланова)
- Ю. Завадский басқарған Моссовет театры қазақтың академиялық драма театрында қойған атақты комедия. (В. Шекспирдің «Асауға тұсау»)
- 1942 жылы Фрунзе (Бішкек) және 1944 жылы Ташкент қалаларында өткен Орта Азия және Қазақстан музыка өнері онкүндігіне қатысып, ел ықыласына бөленген Құрманғазы атындағы ұлт аспаптар оркестрін басқарған музыкант. (Ахмет Жұбанов)
- Ұлы Отан соғысына қатысқан қазақ композиторларын атаңыз. (Рамазан Елебаев, Мәлік Жаппасбаев, Смағұл Көшекбаев, Әли Базанов және т.б.)
- Соғыстың ауыр жылдарында республикада жоғары білімді мамандар даярлау мақсатында Алматы консерваториясы қай жылы ашылды? (1944)
- 1941 жылы Москва түбінде ерлікпен қаза тапқан Кеңес Одағының Батыры Төлеген Тоқтаровқа арналған ән қалай аталады және авторлары кім? («Жас қазақ»: әні — Р. Елебековтікі, сөзі — Ғ. Елебаевтікі)
- Қарт домбырашы Дина Нүрпейісованың майдандағы қазақтар сүйіп тыңдаған күйі. («Ана бұйрығы»)
- Ұлт композиторлары қолынан шыққан тұңғыш қазақ операсы сол жылдары жазылған. (Сұрақ мәтінде толық берілмеген)