ӘЛІБЕКҰЛЫ ТӨЛЕ БИ
Төле би: әділет пен бірліктің мемлекеттік өлшемі
Әлібекұлы Төле би (1663–1756) — Тәуке, Болат, Әбілмәмбет, Жолбарыс, Абылай хандар дәуірінде ел басқару ісіне белсене араласқан аса көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, ойшыл дана, атақты шешен. Ол Әз Тәуке хан құрған «Билер кеңесінің» мүшесі болып, Ұлы жүздің төбе биі дәрежесіне көтерілді. Сондай-ақ «Жеті жарғы» аталған заңдар жүйесін жасауға атсалысқан тарихи тұлғалардың бірі.
Тегі мен ортасы
Ұлы жүздің Дулат тайпасының Жаныс руынан шыққан. Шежіре деректерінде Құдайберді әулеті «қарашоғыр» атанған қара шаруа болғаны айтылады.
Білім мен тұлғалық қалып
Оқымысты, сауатты адам болған; халықтың ақындық және шешендік дәстүрінен тәлім алып, сөз ұстаудың биік үлгісін танытты.
Ерте танылуы
Жастайынан ел ішіндегі билік дауларына араласып, әділдігімен, тапқырлығымен, шешендігімен көпке танылды.
«Билер кеңесі» және мемлекеттік басқару
Тәуке хан тұсында Төле би «Билер кеңесінің» мүшесі ретінде мемлекеттік істердің оң шешілуіне елеулі үлес қосты. Жыл сайын өтетін бүкілхалықтық жиындарды ұйымдастыру ісіне қатысып, ел ішіндегі алауыздықты бәсеңдетіп, ортақ мүддеге жұмылдыруға күш салды.
Үш арыс би – бір саясат
Төле би Орта жүздің төбе биі Қазыбек бимен және Кіші жүздің төбе биі Әйтеке бимен тізе қосып, Түркістанды саяси орталық еткен Қазақ хандығын нығайтуға бағытталған шараларды іске асыруға атсалысты.
Үш жүзді ұйыстыру және сыртқы қауіп
Бұл кезең Қазақ пен Жоңғар хандықтарының арасы шиеленіскен, сыртқы қауіп күшейген уақыт еді. Төле би бастаған билердің мақсаты — үш жүздің ұлыстарын бір орталыққа бағындыру, бірегей Қазақ хандығын күшейту және жоңғар шапқыншылығына қарсы бауырлас қырғыз, қарақалпақ, өзбек жұртымен одақ құру сияқты стратегиялық бағыттарды ұстану болды.
«Жеті жарғы»: құқықтық жүйелеу дәстүрі
Төле би «Жеті жарғы» деп аталған заңдар кодексін қалыптастыруға қатысып, ел ішіндегі дауларды шешудің өлшемдерін бекітуге ықпал етті. Бұл — көшпелі қоғамның құқықтық тәжірибесін жүйелеп, әділетті шешімнің ортақ қағидаларын орнықтыруға бағытталған тарихи қадам.
Маңызы
- Билік айтуда бірізді өлшем қалыптастырды.
- Қоғамдық тәртіп пен татулықты нығайтты.
- Мемлекеттік тұтастық идеясын күшейтті.
Төле бидің беделі
Ел ішіндегі билік сөзін әділ айтуы, дауды мәмілеге келтіруі және шешендік қуаты оның беделін арттырып, құқықтық-әлеуметтік институттардың тірегіне айналдырды.
Жоңғар қысымы: тәуелділік пен дербес саясаттың арасы
Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін Қазақ хандығының іштей әлсіреуіне байланысты Төле би Ұлы жүзді биледі. Жоңғар басқыншылары Жетісуды жаулап алған тұста Ұлы жүз біраз уақыт оларға тәуелді жағдайда қалды. Алайда алым-салық төлегенімен, Төле би саяси билікті өз ұстанымы бойынша жүргізіп, «Ақтабан шұбырындыдан» кейін қазақ қауымын біріктіру, елдің еңсесін көтеру бағытында үлкен ұйымдастыру жұмыстарын атқарды.
Байланыстарды үзбеу — стратегиялық таңдау
Төле би жоңғар қонтайшысына алым-салық төлей отырып, Абылай ханмен, Барақ сұлтанмен, Шақшақ Жәнібек батырмен, сондай-ақ Қоқан хандығымен байланысын үзген жоқ. Жетісуды жаулаған қолбасшылардың бірі Сары Манджаның Төле бидің үйінде қайтыс болуы да сол дәуірдің күрделі саяси ахуалын аңғартады.
Ресеймен қарым-қатынас: дипломатиялық қадам
Төле би Ресей мен Қазақ хандығы арасындағы қарым-қатынасты қалыптастыруға да күш салды. 1749 жылы Орынбор губернаторы И. И. Неплюевке жиені Айтбай бастаған елшілік жіберіп, Ресейге қосылу ниетін білдірді.
Жоңғар хандығының әлсіреуі және сыртқы саясат нәтижесі
Төле би жоңғар билеушілері арасындағы тақ таласын өршіте қолдап, ежелгі қарсыластың іштей әлсіреуіне ықпал етті. Абылай ханмен бірге жоңғар нояндарын алма-кезек қолдай отырып, түптің түбінде Жоңғар хандығының құлауына жеткізген саяси үрдістерді күшейтті. Бұл — Төле бидің Абылай ханмен бірлесе жүргізген сыртқы саясатының ірі нәтижелерінің бірі.
Мұра: сөз, әділет, халық жадындағы бедел
Ел аузында Төле би туралы көптеген тарихи аңыздар сақталған. Оның есімімен байланысты нақыл сөздер, мақал-мәтелдер, билік кесімдер халық арасына кең тараған. Төле би есімі тек Ұлы жүзде ғана емес, Орта жүз бен Кіші жүзде де ерекше құрметпен аталады. Бұл — оның бүкіл қазақ халқының тағдырына қатысты ірі оқиғалардың қақ ортасында жүргенінің айғағы.
«Төле өлді дегенше, дүниеден әділет өлді десейші. Бүтін билікке Төле жеткен, бүтін хандыққа Есім жеткен, бұл екеуіне кім жеткен?»
Түйін
Төле би мен оның замандастары — бір дәуірдің тірегі болған алыптар. Олар ел басқаруда да, дау шешуде де, сыртқы саясатта да бір-бірінің қадір-қасиетін терең танып, ұлт тұтастығын сақтауға қызмет етті.