Шуберттің вокалдық лирикасы

Шуберттің музыкалық мұрасында ән негізгі орын алады. Ән жанрында композитор тұлғасының қырлары, оның шығармашылық және көркемдік қалыптасу жолдарының айрықша белгілері айқын, жүйелі әрі нанымды түрде ашылады.

Шуберт әні адамның ішкі жан дүниесін суреттеуге кең өріс береді; халықтық өнер образдарына жақындау арқылы демократиялық мазмұнға ие болады; сөз бен музыканың тығыз байланысы арқылы музыкалық образдардың поэтикалық жинақтылығына жетеді. Осылардың бәрі шуберттік баяндаудың ерекше мәнерлілігін тудырып, оның шығармаларының жаңашыл тереңдігін, маңызын және образдық көпқырлылығын айқындайды.

Шуберттің арқасында ән музыка тарихында алғаш рет басқа жанрлармен тең дәрежеде қатар тұрды. Оның әндерінің поэтикалық негізі австриялық және неміс әдебиетінің едәуір бөлігін қамтып қана қоймай, шетел авторларын да қамтиды.

Өмірінің әр кезеңінде Шубертті әртүрлі ақындардың шығармашылығы қызықтырды. Ең тұрақты қызығушылық Гёте поэзиясына қатысты байқалады. Дегенмен ұлы неміс ақынының өлеңдерімен өзге авторлардың мәтіндері де бәсекелесе алды, әсіресе В. Мюллер, И. Майрхофер, Г. Гейне. Композитор әр ақын шығармашылығының дара ерекшеліктерін сезімталдықпен аңғара білді.

Шуберт үшін ән өз алдына шығармашылықтың түпкі мақсаты ғана емес, кейін қайта өңделетін материалға да айналды. Алайда әнді аспаптық музыкада қолдану — оның ықпалының жеке бір қыры ғана.

Негізінде бұл ықпал әлдеқайда кең әрі терең болды: ән «материал» емес, әуенділік — «принцип» ретінде көрінді. Дәл осы қасиет Шубертті ізашарларынан ерекшелендірді. Әуенділік арқылы аспаптық музыканың да өзіндік табиғаты жаңаша негізделді.

XIX ғасырдың басында неміс және австриялық көркем өнерінде лирикалық жанрлардың қарқынды гүлденуі байқалды. Бұл жанрлардың өрлеуі қоғам өмірінің демократиялану үдерістерімен тығыз байланысты болды.

Музыкада осы үдеріс аспаптық шығармашылықта жаңа динамикалық принциптерге сүйенген ойлау тәсілінің нығаюына, операның сарайлық спектакль шарттылығынан арылуына, ал әннің тәрбиелік әрі ағартушылық қызметтің ең маңызды бөлігіне айналуына әкелді.

XVIII ғасырда ән әлі жетекші жанрлар қатарына толық қосыла қойған жоқ. Бірақ XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басымен салыстырғанда, ол кәсіби өнердің дербес тармағы ретінде қалыптаса бастады. Композиторлар шаруалар әніне «жетілмеген өнер» ретінде қарау көзқарасын біртіндеп өзгертті.

Ірі қозғалыстардың бірі 1753 жылғы 1 қазанда Берлиндік ән мектебінің И. Ф. Агрикола, Ф. Э. Бах, Ф. Бенда, К. Г. Граун, Г. Краузе, К. Никельман, Г. Ф. Телеман сияқты композиторлардың «Одалар мен мелодиялар» дәптерлерін жариялауынан басталды. Жинақтың бастамашысы — әуесқой музыкант әрі мамандығы бойынша адвокат Г. Краузе болды.

Берлиндік ән мектебінің аға буын композиторлары өздері ұсынған эстетикалық идеалдардан көркемдік жағынан кей тұста қалып қойса, Иоганн Абрахам Петер Шульц басқарған кіші буын орындауында бұл идеалдар әлдеқайда жүйелі әрі дәлелді сипат алды.

Кречмар екінші Берлиндік мектептің үш ерекшелігін атап өтеді: