Қазақша рефераттар

ДЕШТІ ҚЫПШАҚ

Дешті Қыпшақ

Дешті Қыпшақ (Қыпшақ даласы) — XI–XIV ғасырларда қолданылған тарихи-географиялық ұғым. Бұған дейін бұл кеңістік Оғыз даласы деп аталған.

Тарихи сабақтастық және атаудың өзгеруі

Оғыздардан тараған Қыпшақ ұлысы қимақтардың саяси-әлеуметтік бірлестігімен ұштасып, аймақтың дамуында терең із қалдырды. XV ғасырдың екінші жартысынан бастап қыпшақтардың негізгі мұрагері саналатын қазақ халқының байтақ қонысы ретінде бұл өңір Дешті Қыпшақ ұғымымен тығыз байланыста қабылданды. Кейін ол «Қазақ даласы», «Қазақ сахарасы» атауларымен кең танылды.

Маңызды түйін: Дешті Қыпшақ ұғымы бір ғана этностың қонысын емес, ғасырлар бойы өзгеріп отырған кеңістік пен саяси ықпалдың да ауқымын білдіреді.

Географиялық ауқым: шығыстан батысқа дейін

Дешті Қыпшақ Оғыздар даласы алып жатқан аумақтан да кең кеңістікке жайылды. Сонымен бірге Ертіс өңірін мекендеген қимақ мемлекетінің жерлері де қыпшақтардың ықпал аймағына өтті. XI ғасырдың ортасында қыпшақтар Еділдің оң жақ бетіне өтіп, көрші деректерде жаңа атаулармен белгілі бола бастады.

Карпатқа дейін

Тарихи деректер қыпшақ қонысының Карпат тауларының орманды бөктерлеріне дейін жеткенін көрсетеді.

Дунай бойы

XI ғасырдың аяғында қыпшақтар Византияның Дунайдағы шептеріне тіреліп, XII ғасырдың орта шенінде Дунайдан әрі батысқа қарай қоныстана түсті.

Қырым–Еділ аралығы

Қыпшақтар Қырымның далалық бөлігін, сондай-ақ Еділдің құяр сағасы мен Саксин төңірегін де мекендеді.

Саяси үстемдік және этностық құрам

Қиырсыз Дешті Қыпшақ кеңістігіндегі саяси билік қыпшақтардың қолында болып, оларға көптеген этностық топтар бағынды. Алайда бұл үдерісті қыпшақтардың тек батысқа қарай жаппай қоныс аударуымен ғана түсіндіруге болмайды: олар кең алқаптың әр тұсын жүйелі түрде мекендеп, ықпалын орнықтырды.

«Саксин тобы»

Қыпшақтардың ерекше бір бөлігі «саксин тобы» деп аталып, орыс далаларын қоныстанғаны жөнінде мәліметтер кездеседі.

Саяхатшылар мен деректер

  • Плано Карпини (1246)

    Оның сапарынан кейін қыпшақ жерінің шын мәнінде ұшы-қиырсыз екені Еуропаға кеңірек мәлім бола түсті.

  • Рубрук (1253–1255)

    Рубрук жазбалары да Дешті Қыпшақ кеңістігінің ауқымын нақтылай түсетін маңызды деректер қатарында.

  • Армян патшасы Гетум (1307)

    Гетум қыпшақ қоныстарының шығыста Хорезм патшалығынан бастап, одан әрі Ертіске дейін созылатынын таңдана жазады.