Қорықтар
Қорықтар — биосфераның эталоны
Қорықтардағы орман-тоғай, жайылым мен шабындық, аң-құс, айдынды көлдер мен ағыны қатты өзендер мүмкіндігінше ежелгі табиғи қалпында сақталуға тиіс. Қай заманда да қорықтарды ұйымдастыру күн тәртібінен түскен емес. Себебі олар биосфера байлықтарын қорғауда, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуде, сондай-ақ экологиялық білім мен тәрбие беруде айрықша маңызды рөл атқарады.
Құландарды сақтаудағы қорықтардың үлгісі
Қазақстанның шөл және шөлейт аймақтарында бұрын үйір-үйірімен жайылған құландар кейіннен күрт азайды. Оларды қорғап қалуда қорықтардың, әсіресе Бадхыз қорығының рөлі орасан зор болды. Барса-Келмес қорығы да бұл іске елеулі үлес қосты.
Бүгінде Бадхыз қорығында құландар саны артып келеді. Барса-Келмес аралының табиғи жағдайы өзгергеннен кейін, ондағы құландар арнайы ұшақтармен Алтынемел ұлттық (биосфералық) паркіне, Іле өзенінің жағасына көшірілді. Қазіргі таңда бұл жерде де олардың саны жылдан-жылға көбейіп отыр.
Мысал
Құландарды қорғау — қорықтар нақты түрлердің жойылып кету қаупін азайта алатынын көрсететін айқын дәлел.
Қорытынды
Қорықтардағы тұрақты қорғау, мониторинг және ғылыми жұмыс табиғи популяцияларды қалпына келтіруге мүмкіндік береді.
Қазақстан табиғатының ауқымы мен байлығы
Қазақстан солтүстіктен оңтүстікке қарай орманды-дала, шөлейт және шөлді аймақтарды қамтитын бірнеше табиғи-географиялық белдеулерден тұрады. Республика табиғи ресурстарға аса бай: химиялық элементтердің басым бөлігі кездеседі, биоалуантүрлілік те жоғары деңгейде.
Биоалуантүрлілік көрсеткіштері
- Жоғары сатыдағы өсімдіктер
- 5777
- түр
- Сүтқоректілер
- 150
- түр
- Құстар
- 480
- түр
- Бауырымен жорғалаушылар
- 150
- түр
- Қосмекенділер
- 12
- түр
Бұл деректер Қазақстанды табиғи байлықтың ірі қайнар көзі ретінде сипаттайды. Алайда табиғи қазыналар өздігінен сарқылмайтын дүние емес: оларды тиімді пайдалану мен ұқыпты қорғау қатар жүруі керек.
Қорық құрудың қоғамдық және ғылыми негізі
«Жер жаннаты» атанған көрікті аймақтарды қорыққа айналдыру қажеттігін өмірдің өзі көрсетіп отыр. Бұл бағытта Қазақстанда ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілді және бірқатар нормативтік құжаттар қабылданды.
Негізгі құжаттар мен қаулылар
- 1962 жыл: Қазақстан ССР-де биосфераны қорғау жөніндегі заң қабылданды; қорықтар, парктер, заказниктер мен табиғат ескерткіштерін сақтау ережелері нақтыланды.
- 1972 жыл: Қазақ ССР мемлекеттік қорықтарының ережесі жарияланды; мақсат-міндеттер мен қорғау тәртібі айқындалды.
- 1969–1976 жылдар: Наурызым орманын қалпына келтіру, қорықтар қызметін және жұмыстарын жақсарту туралы бірқатар қаулылар қабылданды.
Бұл шешімдер қорықтардың ғылыми-ұйымдастырушылық деңгейін көтеруге едәуір ықпал етті.
Сирек түрлерді сақтау: аймақтық мысалдар
Қорғауға алынған аумақтарда, әсіресе қорықтарда, бұрын мекендеген, бірақ соңғы жылдары саны азайған жабайы жануарлар мен сирек кездесетін өсімдік түрлері есепке алынып, бақылауға қойылады. Кей өңірлердегі эндемик және сирек түрлердің үлесі өте жоғары.
Өсімдіктердің сирек және эндемик түрлері (мысалдар)
Кейбір аймақтарда тек сол өңірге ғана тән өсімдіктердің үлесі ерекше.
- Шығыс Қазақстанның далалық аймақтарында өсімдіктердің шамамен 1600 түрі осы аймаққа тән әрі сирек кездеседі.
- Мұғалжардың далалы ауданында 15-ке жуық сирек эндемик өсімдік бар.
- Бетпақдалада өсімдіктің шамамен 1800 түрінің 15-і сирек; Каспийдің оңтүстік жағалауында 1800 түрдің 7-і республиканың басқа өңірлерінде кездеспейді.
- Оңтүстік Алтайда 1740 түрдің 18-і, Жоңғар Алатауында 2021 түрдің 58-і, Қаратауда 500 түрдің 100-і — тек сол аймақтарға тән сирек түрлер.
Адамның тұрақты қамқорлығы болмаса, мұндай бағалы түрлердің биосферадан жойылып кетуі әбден мүмкін.
Қорықтар — табиғи көріктің де қорғаны
Қорықтар табиғи сұлу көрінісімен және онда өсетін ағаш түрлерінің ерекшелігімен де құнды. Кейбір қорықтар ЮНЕСКО жанындағы биосфераны қорғаудың халықаралық құрылымдары шеңберінде танылған. Мысалы, Ақсу-Жабағалы қорығы — табиғи кешендерді сақтау мен ғылыми зерттеудің маңызды орталығы.
Бұл аумақтарда жойылып кету қаупі бар жануарлар мен аса бағалы өсімдіктер ғана қорғалмайды; сонымен қатар Қазақстанның көрікті орындарының табиғи бедерін, тарихи атақ-даңқын сақтап, арттыруға бағытталған кең көлемді ғылыми жұмыстар да жүргізіледі.
Алдағы міндет: ресурстарды ұтымды пайдалану және сұлулықты сақтау
Қазақстан қорықтарының алдында табиғи ресурстарды пайдалану мен қайталанбас сұлулықты сақтаудың ғылыми негізін жасау міндеті тұр. Бұл — биосфера компоненттерін қорғап, оларды халық шаруашылығында рационалды қолданудың маңызды шарты.
Ел аумағының әлеуеті (ірі деректер)
Жалпы аумақ
2,7 млн км²
Егіншілікке жарамды жер
34–35 млн га
Шабындықтар мен жайылымдар
186–187 млн га
Орман қоры
22 млн га
оның ішінде 4–5 млн га — бағалы сексеуіл
Өзендер
11 000
Көлдер мен су қоймалары
7000+
Қорықтар желісін кеңейту қажеттігі
Биосфера қазыналарын көздің қарашығындай сақтау үшін Ақсу-Жабағалы, Алматы, Наурызым, Барса-Келмес, Қорғалжын, Марқакөл, Баянауыл, Үстірт, Алтынемел және басқа да қорғалатын аумақтардың маңызы ерекше. Осындай табиғи «қорық-лабораториялар» болашақта көбейе түссе деген тілек орынды.
Жер көлемі 2 754 мың шаршы километрге жуық ұлан-байтақ Қазақстанда қорықтар санының аз болуы ойландырады. Табиғи байлық пен биоалуантүрлілікті сақтаудың ең сенімді жолдарының бірі — қорықтар жүйесін ғылыми тұрғыда кеңейту және тиімді басқару.
Қорытынды
Қорықтар — биосфераны сақтаудың эталоны ғана емес, табиғаттың күрделі заңдылықтарын түсіндіретін ғылыми алаң. Қазақстанның табиғи-географиялық ауқымы мен биоалуантүрлілігі қорғалатын аумақтарды кеңейту мен басқаруды үздіксіз жетілдіруді талап етеді. Табиғи мұраны қорғау — ортақ жауапкершілік және ұзақ мерзімді ұлттық мүдде.