Баланың дербестік тіліндегі сөз мағынасы тұрақсыз

Қазақстан Республикасы • Білім және ғылым саласына арналған оқу-әдістемелік мәтін

Мекеме

С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті

Факультет

Мәдениет және спорт факультеті

Мамандығы

Алғашқы әскери дайындық

Қала, жыл

Өскемен, 2012

Тақырып

Психикалық дамуда оқытудың жетекші рөлі және «жақын даму аймағы» ұғымы

Орындаған

—

Тексерген

—

Жоспар

Кіріспе

Адамның шығу тегі және эволюциялық даму туралы жалпы түсінік

Негізгі бөлім

Адамның қалыптасуында еңбектің рөлі
Сананың қалыптасуында сөз бен қарым-қатынастың рөлі
Сананың негізгі қасиеттері
Өзіндік сана-сезім
Іс-әрекет пен мінез-құлықты талдау арқылы өзін-өзі тану
Дамыта оқыту және «жақын даму аймағы»

Қорытынды және қосымша бөлімдер

Бала психологиясының мәселелері
Қолданылған әдебиеттер

Кіріспе

Адам — тірі жүйелер эволюциясындағы дамудың ең жоғары сатысы. Чарльз Дарвин 1871 жылы жарық көрген «Адамның тегі және жыныстық сұрыпталу» еңбегінде адамның жануарлар әлемінің эволюциялық дамуы нәтижесінде пайда болғанын жазды. Бұл тұжырым адам мен адамтәрізді маймылдардың түп-тегіндегі ортақтықты көрсеткенімен, адамның адамға айналу себептерін толық ашып бермейді.

Ғылыми деректерге сүйенсек, шамамен 50 миллион жыл бұрын жартылай маймылдар (лемурлар), 30 миллион жыл бұрын төменгі дамыған маймылдар (парапитектер) тіршілік еткен. 15 миллион жыл бұрын ежелгі антропоидтар — дриопитектер пайда болып, кейін екі бағытқа тараған: қазіргі маймылдар (горилла, шимпанзе) және жоғары дамыған антропоморфты маймылдар (ромапитектер мен австралопитектер). Адам тегі осы австралопитектер тармағымен байланыстырылады.

Ең соңғы мәліметтер бойынша, австралопитектер шамамен 1 750 000 — 600 000 жыл бұрын өмір сүрген және екі аяқпен жүрген. Бұған табан құрылысы дәлел бола алады. Олардың ми көлемі шамамен 519 см³, бұл қазіргі горилла миынан (498 см³) аздап үлкен.

400—200 мың жыл бұрын Э. Дюбуа сипаттаған питекантропус эректус (тік жүретін маймыл-адам) тіршілік еткен. Оның ұрпақтары ретінде ежелгі адамдар — палеолит дәуірі адамдары, соның ішінде неандертальдар аталады (250—400 мың жыл бұрын). Неандертальдардың сыртқы келбеті қазіргі адамға ұқсас: бойы сәл аласа, екі аяғын аздап бүгіңкі ұстап жүрген, маңдайы көлбеу болғанымен, бас сүйек қорабы қазіргі адамдікіне жақын.

40—38 мың жыл бұрын қазіргі типтегі адамдар — неоантроптар (кроманьондықтар) қалыптаса бастады. Олар тік жүріп, маңдайы кең, бет-әлпеті қазіргі адамға ұқсас болған; еңбек құралдарын анағұрлым көп әрі күрделі түрде қолданған.

I. Адамның қалыптасуында еңбектің рөлі

К. Маркс пен Ф. Энгельс адам мен жануардың арасындағы физикалық және психикалық айырмашылықты еңбектің қоғамдық табиғатымен түсіндіреді. Еңбек адамның дене бітімін жетілдіріп қана қоймай, психикалық дамудың, сананың қалыптасуы мен дамуының негізгі факторына айналды. Еңбек арқылы биологиялық тіршілік иесі қоғамдық тіршілік иесіне көтерілді.

Еңбектің қоғамдық сипаты

Еңбек бірлескен әрекетті, келісуді және басқаруды қажет етті.
Өзара көмектің қарапайым түрлері ынтымақтастық деңгейіне дейін өсті.
Адамдар табиғатпен ғана емес, бір-бірімен де өндірістік мақсатта қатынас орнатты.

Қоғамдық өндірістің дамуы адамға табиғатты өз қажетіне икемдеуге мүмкіндік берді, әртүрлі климаттық жағдайларға бейімделуін күшейтті. Ең қарапайым еңбек құралдарын жасау барысында адам материалдың «қарсылығын», механика заңдарын танып, ақиқатқа бағдар ұстауды үйренді. Осылайша сана сыртқы дүниені тану құралы ретінде қалыптасты.

Еңбек бас пен қолды дамытты: қол нәзік қимылдар арқылы шеберлікке, таным құралына, тіпті шығармашылық құралға айналды. Еңбек адамның алдына үнемі шешім талап ететін мәселелер қойып отырғандықтан, ойлау қабілеті жетілді; ал ойлау өз кезегінде еңбектің одан әрі дамуын жеделдетті.

К. Маркс еңбекті адам мен табиғат арасындағы процесс ретінде сипаттап, адам табиғатқа әсер ете отырып оны өзгерткенімен қатар, өз болмысын да өзгертіп, қабілеттерін өршітетінін атап көрсетеді.

Өндіріс қажеттіліктерді қанағаттандырумен қатар, жаңа қажеттіліктерді де туғызды және жетілдірді. Ең қарапайым табиғи қажеттіліктердің өзі адамда әлеуметтік әрі эстетикалық сипат алып, киім, баспана, құрал-жабдық мәдениетінің қалыптасуына ықпал етті. Қоғамдық сана өндірістік қатынастар арқылы қалыптасып, өз кезегінде жеке адамның санасына әсер етті.

II. Сананың қалыптасуында сөз бен қарым-қатынастың рөлі

Ф. Энгельс сананың қалыптасуында сөздің ерекше рөлін атап көрсеткен. Қоғамдық еңбек адамдардан өзара көмекті, бірлескен әрекетті талап етті; нәтижесінде дыбыстық белгілер белгі беру қызметінен шығып, еңбекті ұйымдастыру құралына айналды.

Антропологиялық деректер сөйлеу мен әрекетке жауап беретін ми аймақтарының қазіргі адамда әлдеқайда жетілгенін көрсетеді. Сөйлеудің қалыптасуы психикалық дамуда үлкен бетбұрыс жасап, жоғары жүйке қызметін күрделендірді және жануарларда болмайтын екінші сигналдық жүйенің дамуына негіз болды.

Сөздің танымға ықпалы

Сөз нақты құбылысты жалпылауға, ұғым құруға мүмкіндік береді.
Нақтылы-бейнелі ойлаудан дерексіз ойлауға өтуге жағдай жасайды.
Тәжірибені жинақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізуді қамтамасыз етеді.

Марксизм классиктері сөйлеу мен сананы бір-бірінен бөліп қарауға болмайтынын көрсеткен. Қарым-қатынас шеңбері кеңейген сайын адам сыртқы ортаны да, өзін де тереңірек танып, қоғамдық психология мен ортақ құндылықтар жүйесі қалыптасады.

К. Маркс пен Ф. Энгельс индивидтің дамуы оның тікелей немесе жанама түрде қарым-қатынаста болатын өзге адамдардың дамуымен шарттасатынын айтқан. Бұл ой даму — әлеуметтік байланыстармен өрілетін процесс екенін нақтылайды.

Сөйлеу арқылы адам өткен тәжірибені сақтап, жоспарлау қабілетін дамытты: еңбек, өмір және әлеуметтік әрекеттердің нәтижесін болжай алды.

III. Сананың негізгі қасиеттері

Сана — психиканың дамудағы ең жоғары сатысы. Оның басты қасиеттерінің бірі — болмыстағы жалпыны және елеуліні тану қабілеті. Жалпы заңдылықтарды білу адамға ортада дұрыс бағдар ұстауға, істі біліп әрекет етуге және болашақты шамалап болжауға мүмкіндік береді.

Ғылым, өнер, мәдениет кең мағынасында қоғамдық сананы құрайды. Жеке адам санасы қоғамдық тәжірибені меңгеру арқылы дамиды, ал қоғамдық сана жеке адамдар мен көпшіліктің шығармашылық іс-әрекеті арқылы қалыптасады.

Сана тек білім жиынтығы емес, сонымен бірге болмысқа деген қатынас. Бұл қатынас интеллектуалдық (бағалау, пайымдау) және эмоциялық (ұнату, сүйю, жек көру, жирену) сипатта көрінуі мүмкін; көбіне олар аралас келеді.

Сананың маңызды қыры — шығармашылық. Адам объективті дүниені бейнелеп қана қоймай, оны саналы түрде өзгертеді, табиғатта жоқ жаңа заттарды жасайды. Шығармашылық адамның Жерді игеруіне, тіпті ғарышты зерттеуіне жол ашты.

Тағы бір маңызды қасиет — есеп беру (рефлексия). Адам өз ниеті мен күйзелісін, ойы мен түйсігін түсініп, өзіне-өзі есеп бере алады. Бұл өзін реттеуге, түзетуге және дамуға жағдай жасайды.

IV. Өзіндік сана-сезім

Адамның жануарлардан басты айырмашылығы — ол өзін тануға, өзін түзетуге және жетілдіруге қабілетті. Өзіндік сана-сезім — сананың өзіңді білу мен өзіңе қатынастың бірлігі ретінде көрінетін түрі.

Өзіндік сана-сезім сыртқы ортаны және өзіңді тану процесінде біртіндеп қалыптасады. Бала алғашында өзін қоршаған ортадан бөліп қарамайды: ойыншықты қозғауы мен өз дене мүшелерін қимылдатуы арасында айқын шекара сезбейді. Уақыт өте келе ол өз денесін, қимыл-қозғалысын сыртқы заттардан ажыратып, өзін жеке субъект ретінде тани бастайды.

Басқаны тану арқылы өзін тану

К. Маркс адамның өзін түсінуі көбіне өзге адам арқылы іске асатынын көрсетеді: адам «айнаға қарағандай» басқаға қарап, өзіне баға беруді үйренеді. Қарым-қатынас барысында адамдар бірін-бірі танып, бағалайды, ал сыртқы баға адамның өзін-өзі бағалауына әсер етеді.

Өзгенің пікірі, әсіресе ұжымдық баға, адамның өзін-өзі тануында маңызды орын алады. Егер бір адамның іс-әрекеті мен мінез-құлқын біржақты бағалау ұзақ уақыт тұрақты қайталанса, ол адам сол көзқарасты ішкі ұстанымға айналдырып алуы мүмкін.

V. Іс-әрекет пен мінез-құлықты талдау арқылы өзін-өзі тану

Өзін-өзі тану — адамның өз психологиялық және физиологиялық ерекшеліктерін зерттеп-білуі. Ол тікелей де, жанама түрде де жүзеге асады. Жанама таным көбіне өз іс-әрекетінің нәтижелерін талдау арқылы көрінеді: жетістік деңгейін, жұмсалған уақыт пен күшті салыстыра отырып, адам өз қабілетінің мүмкіндігін дәлірек бағалай алады.

Практикалық бағдарлар

Жақын адамдар мен әріптестердің объективті пікірін ескеру өзін тереңірек түсінуге көмектеседі.
Өзіңнің бағалауыңды өзгелердің бағасымен салыстыру — артық немесе кем бағалауды анықтаудың тиімді жолы.
Қарым-қатынас ауқымы кең болған сайын, өзіңнің жағымды және әлсіз тұстарыңды салыстырып тану мүмкіндігі артады.

И. М. Сеченев өзіндік сана-сезім есейгенде адамның өз санасының актілеріне сын көзбен қарап, ішкі дүниесін талдауға мүмкіндік беретінін атап көрсеткен.

VI. Дамыта оқыту және «жақын даму аймағы»

Дамыта оқыту идеялары 1950 жылдардың соңынан бастап Л. В. Занков (1901–1977) және Д. Б. Эльконин (1904–1984) еңбектерінде жүйелі зерттеле бастады. Бұл бағытта оқушы білімді бұрынғыдай репродуктивті жолмен ғана алмайды; керісінше, арнайы ұйымдастырылған оқу іс-әрекеті арқылы теориялық ойлауы дамиды (Эльконин–Давыдов тұжырымдамасы).

Л. В. Занков жүйесі оқушыны жан-жақты дамыту міндетін алға қояды. Бұл міндетті орындауда оқу үдерісіне оқушының белсенді іс-әрекетін енгізудің маңызы ерекше. Дамыта оқытудың екі жүйесі бойынша да оқу бағдарламалары мен оқулықтар әзірленген; олар Ресей мектептерінде кеңінен қолданылады, көбіне бастауыш деңгейде таралған.

Л. С. Выготский: «Жақын даму аймағы»

Л. С. Выготский (1896–1934) оқыту мен дамудың байланысын талдай отырып, егер оқыту тек баланың өзекті даму аймағында жүрсе, онда ол дамуды айтарлықтай ілгерілетпейтінін айтқан. Өзекті даму аймағы — баланың өз бетімен орындай алатын тапсырмалары. Ал ересекпен ынтымақтаса отырып орындай алатын мүмкіндіктер кеңістігі — жақын даму аймағы.

Мысал: жазба тіл

Баланың ауызша сөйлеуі — өзекті даму аймағы болуы мүмкін. Ал мектепке келген күннен бастап жазба тілді қалыптастыруға бағытталған жұмыс жақын даму аймағын іске қосады.

Оқыту тәсілі

Мұғалім тапсырма береді, әдістемелік нұсқау ұсынады, ізденіске бағыттайды және әрекет бағдарламасын құрастырады.

Тиімділік өлшемі

Оқушының мұғалім көмегін дер кезінде қабылдап, оны өз әрекетіне айналдыра алуы — жақын даму аймағында жұмыстың маңызды көрсеткіші.

Жақын даму аймағында мұғалім ақпарат беруші ғана емес, сонымен бірге ынталандырушы, бағыттаушы, оқу әрекетін ұйымдастырушы болады. Әр оқушының жақын даму аймағы әртүрлі болғандықтан, барлығына бірдей тәсілді механикалық қолдану тиімді нәтиже бермейді.

Ескерту

Берілген бастапқы мәтінде Л. В. Занков жүйесінің дидактикалық принциптері тізімі толық келтірілмеген (маркерлеу белгісімен аяқталған). Сондықтан бұл бөлім тек ұсынылған мазмұн аясында редакциялық өңдеумен берілді.