Ресей мәдениетіндегі Орыс философиясының гүлденуі
Лекцияның мақсаты мен жоспары
Мақсаты
Студенттерге XIX–XX ғасырлардағы Ресей мәдениеті аясында орыс философиясының гүлденуін және оның негізгі ерекшеліктерін түсіндіру. Сондай-ақ батысшылдық пен славянофилдік бағыттарының мәнін ашып көрсету.
Жоспары
- XVIII ғасырдағы орыс философиясының қалыптасуы мен ерекшелігі.
- Славянофилдік және батысшылдық бағыттары.
- П. Я. Данилевскийдің мәдени-тарихи типтер тұғырнамасы.
- Н. О. Лосский, С. Л. Франк, Н. Бердяев еңбектеріндегі діни-философиялық ізденістер.
XIX–XX ғасырлардағы орыс философиясы: феномені мен өзегі
XIX–XX ғасырлардағы Ресей мәдениетіндегі орыс философиясының орталық идеясы — адамзат тағдыры мен жалпы өмірдегі Ресейдің ерекше орны мен рөлін негіздеу және оны түсіндіру болды. Бұл бағыт орыс философиясын түсіну үшін шешуші мәнге ие, өйткені тарихи дамуының өзіндік ерекшеліктері оның айрықша белгілерін қалыптастырды.
Негізгі сұрақ
Ресей әлемдік тарихта қандай миссия атқарады және бұл миссия адамзат болашағымен қалай байланысады?
Ерекше назар
Тарих, дін, мәдениет және адам еркіндігі мәселелері философиялық рефлексияның өзегіне айналды.
Дәстүрлі арна
Православие, қауымдық өмір және рухани тұтастық идеялары орыс ойлау стилін айқындады.
Бастау кезеңі: XI–XVII ғасырлар
Орыс философиясының қалыптасуының бастапқы кезеңі XI–XVII ғасырларды қамтиды. Ол пайда болған сәттен бастап әлемдік философиямен байланысымен сипатталды, алайда оның төлтумалылығын да жоққа шығаруға болмайды. Философиялық ой Киев Русінде қалыптасып, 988 жылғы Русьтің шоқынуынан кейінгі христиандандыру үдерісімен тығыз байланысты болды.
Идеялық тоғысу
- Славяндық пұтқа табынушылық дүниетанымының кейбір бейнелері мен белгілерін қабылдады.
- Христиандықты қабылдау арқылы Византиямен байланыс орнатып, антик философиясының идеяларын бойына сіңірді.
- Шығыстық христиандық философиялық тұжырымдамалардың орнығуына ықпал етті.
Орыс философиясы IX ғасырда Кирилл мен Мефодий қалыптастырған жазба тілді ерте кезеңнен қолданды. Философиялық білім дүниетанымдық қызметпен қатар даналыққа бағытталған бағдарды да атқарды. Ертедегі Русьтің рухани өмірі монастырларда шоғырланғандықтан, бұл жағдай философиялық ілімнің мазмұны мен тіліне айқын әсер етті: философиялық және тарихи ой христиандық қағидаларға сүйенді, ал адамзат пен орыс халқы тағдырын пайымдауда патриотизм мен тарихи тереңдік ерекше орын алды.
Алғашқы тұлғалардың бірі: митрополит Илларион
XI ғасырдағы киевтік митрополит Илларион «Заң және береке туралы сөз» еңбегінде орыс жерінің қасиетті тарих үдерісіне енуін діни-тарихи тұрғыда негіздеді. Оның пайымында Ресей тағдыры, орыс халқы мен мемлекетінің әлемдегі мәні мен мақсаты туралы терең ойлар бар.
«Орыс идеясы»: ұлттық өзіндік сана мен тарихи миссия
XIX–XX ғасырлардағы орыс философиясындағы ойлар көп жағдайда «орыс идеясы» арнасында жүйеленді. Ресейдің ерекше тағдыры мен орны туралы тұжырым XVI ғасырда қалыптасып, ұлттық өзіндік сананың алғашқы идеологиялық құралдарының біріне айналды. Кейін бұл идея XIX ғасырда және XX ғасырдың басында отандық философияда кеңінен дамыды.
Негізін қалаушылар
П. Я. Чаадаев, Ф. М. Достоевский, Н. И. Бердяев.
Мазмұны
Әлем халықтарын біртұтастыққа біріктіруге ұмтылатын жалпыадамзаттық идеяның терең көрінісі.
Тезис
Ресей христиандық негізде жалпыадамзаттық өркениеттік қозғалыстың алдыңғы шебінде болуы тиіс.
XIX ғасыр: батысшылдық пен славянофилдік
XVI–XVIII ғасырларда орыс философиялық ізденістері екі үрдістің қайшылығы аясында жалғасты: біріншісі орыс ойының төлтумалылығын алға шығарса, екіншісі Еуропа мәдениетінің даму жолын бағдар етуді ұсынды. Бұл үрдістер XIX ғасырдың 40–60 жылдары теориялық әрі қоғамдық-саяси тұрғыда айқын қалыптасып, екі бағытқа ұласты: славянофильдер және батысшылдар.
П. Я. Чаадаевтың рөлі
П. Я. Чаадаев (1794–1856) екі бағыттың да қалыптасуына ықпал етті. Ол өз көзқарастарын «Философиялық хаттарында» баяндап, бір жағынан католиктік Батысты үлгі етсе, екінші жағынан Ресейдің айырмашылығын оның ерекше әлемдік миссиясымен байланыстырды. Осы екіұдайлық орыс қоғамының ұлттық идеяны үздіксіз іздеу жағдайын да айқындады.
Батысшылдық
Батысшылдық Ресейдің дамуын еуропалық үлгімен үйлестіруді жақтады. Бұл бағыт өкілдері ел Батыс Еуропаға бағдар ұстаса, қысқа тарихи уақытта экономикалық және мәдени артта қалушылықты жойып, еуропалық және әлемдік өркениеттің толыққанды мүшесіне айналады деп есептеді.
Өкілдері
А. И. Герцен, Н. П. Огарев, К. Д. Кавелин, Н. Г. Чернышевский, Т. Н. Грановский; сондай-ақ В. Г. Белинский, И. С. Тургенев.
Сипаттамасы
Көпшілігі шіркеуді сынға алып, материализмге сүйенді; осы арнадан орыс революциялық демократтары өсіп шықты.
Славянофилдік
Славянофилдік Ресейдің әлемдегі ерекше мессиандық (құтқарушылық) рөлін негіздеуге ұмтылды. Олар батысшылдарға да, революциялық демократтарға да қарсы болды және кейінгі діни орыс философиясының қалыптасуына жол ашты.
Негізін қалаушылар және ықпал аймағы
А. С. Хомяков, И. В. Киреевский, К. С. Аксаков, Ю. Ф. Самарин. Бұл идеялық ұстанымға В. И. Даль, А. Н. Островский, Ф. И. Тютчев сияқты ақын-жазушылар да жақын болды.
Тезис
Философия — Батыстан алынған сыртқы үлгі емес, ұлттық дамудың рухани жетістіктері шеңберіндегі қажетті элемент. Дербес тарихи жол мен ерекше міндеттерді шешу үшін орыс ойының қажет екені атап көрсетілді.
Православие, еркіндік және «соборшылдық»
Славянофильдер Ресей дамуының Батыс өркениетінен түбірлі айырмашылығын негіздеуде діни бастауға ерекше мән берді. Олардың бастапқы тезисі — орыс рухын қалыптастыруда православиенің шешуші рөлін бекіту.
Христиандық бағыттар туралы түсіндіру
- Католицизмде шіркеу еркіндігі шектеледі деп саналды (Рим папасының күнәсіздігі туралы догмаға байланысты).
- Протестантизм индивидуалдық еркіндікті абсолюттендіріп, біржақтылыққа ұрынады деп бағаланды.
- Православие еркіндік пен қажеттілікті үйлесімді ұштастырады деген қорытынды жасалды.
Соборшылдық ұғымы
Еркіндік пен қажеттілік үйлесімін түсіндіру үшін славянофильдер маңызды принцип ретінде соборшылдық (еркін қауымдастық) ұғымын енгізді. Бұл ұғымды жүйелеуде А. С. Хомяков (1804–1860) ерекше рөл атқарды. Ол «Қасиетті Русь» идеалдарына бет бұру, патриархалдық өмірді жаңғырту және православиені ең жоғарғы бастау ретінде бекіту идеяларын дамытты.
Соборшылдық қағидасы индивидуализмді ғана теріске шығармайды, сонымен бірге жеке еркіндікті жоятын ұжымшылдықты да қабылдамайды: мұнда тұтастық ерікті бірлік ретінде ұғынылады.
XX ғасыр басы: діни философия және тұтас таным
XX ғасырдың басындағы қоғамдық-саяси ойдың ең ықпалды бағыттарының бірі — діни философия. Бұл бағыттың өкілдері ретінде Николай Бердяев, Сергей Булгаков, Павел Флоренский және басқа ойшылдар аталады. Олардың дүниетанымына XIX ғасырдағы дәстүрлер (славянофильдерден бастап Ф. Достоевский мен Вл. Соловьевқа дейін) және дәуірдің мистикалық әрі пессимистік көңіл-күйлері әсер етті.
Таным туралы қағида
Орыс діни философиясында әлемнің танымдылығы туралы көзқарас кең тарады. Оның шеткі формасы ретінде объектіні сол күйінде интуитивті, тікелей пайымдау ілімі көрінді.
«Бүтін адамға» ашылатын ақиқат
И. В. Киреевский мен А. С. Хомяковтың пайымынша, бүтін ақиқат тек бүтін адамға ашылады. Адам өзінің барлық рухани күштерін — сезімдік тәжірибе, рационалды ойлау, эстетикалық қабылдау, адамгершілік тәжірибе және діни парасатты — бір тұтастыққа жинақтағанда ғана әлемнің шынайы болмысын терең түсініп, Құдай туралы жоғары рационалды ақиқатқа жақындайды.
Осы тұтастық тәжірибе көптеген ойшылдардың шығармашылығының өзегіне айналды: С. Трубецкой, Е. Трубецкой, П. Флоренский, С. Булгаков, Н. Бердяев, Н. Лосский, С. Франк, Л. Карсавин, А. Лосев, И. Ильин және басқалар.
Түбіршілдер және Достоевскийдің адам туралы философиясы
XIX ғасырдың 60–70 жылдары славянофильдер ілімін жалғастырған бағыт ретінде түбіршілдер көрінді. Олардың негізгі идеясы — ұлттық түбір Ресей дамуының іргетасы болуы тиіс деген тұжырым. Дүниетанымның діни сипаты бұл бағыт өкілдерін біріктірді: ұлттық түбір ретінде православие құндылықтары мен идеалдары алынды.
Негізгі өкілдері
А. А. Григорьев, Н. Н. Страхов, Ф. М. Достоевский.
Ф. М. Достоевский: еркіндік, Құдай және адам тағдыры
Ф. М. Достоевский (1821–1881) кәсіби философ болмаса да, оның философиясы әдеби кейіпкерлердің ойлары мен қақтығыстары арқылы ашылып, көркем жанр шеңберінен асып түседі. Жазушы адам тағдыры мен мәні әлеммен және Құдаймен терең байланысты деген идеяны алға тартты.
Достоевский үшін еркіндікке бастайтын шынайы жол — Құдай-адамға жеткізетін жол, яғни Құдай жолымен жүру. Бұл тұрғыда Құдай адамгершіліктің кепілдерінің түп негізі ретінде ұғынылады.
Адамгершілік өлшем
Жазушыны мазалаған түйінді сұрақ: «жарқын болашақ» деген атпен, тіпті бір нәрестенің көз жасына құрылған әлемді ақтауға бола ма? Оның жауабы айқын: ешқандай жоғары мақсат бейкүнә баланың қайғысы мен зорлықты ақтай алмайды.
Достоевскийдің түсінігінде Ресейдің жоғары ұлттық миссиясы — халықтарды христиандық негізде біріктіру.
В. С. Соловьев және «жалпы тұтастық» идеясы
В. С. Соловьев (1853–1900) — діни орыс философиясының, білімнің біртұтастығы мен тұтастығы туралы идеяның негізін қалаушылардың бірі, көрнекті христиандық ойшыл. Оның философиясы діни-философиялық дәстүрдің рухын айқын білдірді; көптеген ірі философтар өзін Соловьевтің ізбасарлары ретінде санады. Бұл ықпал аясында Трубецкойлардың еңбектерін, Флоренский мен Бердяевтің ерте шығармашылығын атауға болады.
Басты мақсат
Соловьев адамның діни және әлеуметтік өмірінің сұраныстарын бір арнаға тоғыстыратын тұтас дүниетанымдық жүйе құруға ұмтылды. Оның пайымынша, мұндай жүйенің негізі — христиандық.
Жалпы тұтастық
Соловьев философиясының өзекті ұғымы — жалпы тұтастық. Ол бұл идеяны славянофильдердің соборшылдық қағидасымен сабақтастырғанымен, оған кең, ғарыштық мағына береді: болмыстың төменгі және жоғары деңгейлері өзара байланысты; төменгі үнемі жоғарыға ұмтылады, ал әрбір жоғары өзіне төменгіні қамтиды.
Жалпы тұтастық идеясы Құдайдың Қасиетті Үштігі жаратылыстың барлық қырларымен, оның ішінде ең алдымен адаммен байланыста деген тұжырым арқылы да көрінеді. Негізгі принцип қысқа әрі нық тұжырымдалады: «Құдайда барлығы біртұтас». Демек, жалпы тұтастық — бұл ең алдымен Жаратушы мен жаратылыстың тұтастығы.