Батыс Еуропа

Ағартушылық қозғалысы: Батыс Еуропадан қазақ даласына дейін

Ағартушылық қозғалысы XVIII ғасырда Батыс Еуропада дүниеге келді. Бұл кезеңде феодалдық құрылым тоқырауға тіреліп, зиялы қауым қоғам дамуының жаңа бағдарын іздеді. Ағартушылардың негізгі мақсаты — халықтың сауатын ашу, білімді кеңінен тарату, қоғамдық сананы ояту еді.

Сондықтан ағартушылар көпшілікті оқыту арқылы қоғамның саяси-әлеуметтік ойының қалыптасуына ықпал етті. XVIII ғасырдың соңындағы Ұлы Француз революциясының «Бостандық, теңдік, бауырластық» ұранына жол ашқан негізгі рухани түрткілердің бірі — француз ағартушылары мен философтары болатын.

Қазақстандағы ағартушылық: XIX ғасырдың тарихи ерекшелігі

Қазақстан жерінде ағартушылық қозғалысы негізінен XIX ғасырда кең өріс алды. Алайда қазақ қоғамының Батыс Еуропадан елеулі айырмашылықтары болды. Ең бастысы — қазақ ішінде үстем тап пен кедейлер арасында сауаттылық деңгейінің айырмасы аса үлкен емес еді: көпшіліктің сауаты бірдей төмен болды. Сондай-ақ қоғамдық сана мен еркіндік мәселесінде де жіктелу күрделі болмады; сөз бостандығы ауызша мәдениет пен күнделікті өмірдің бір бөлігі саналды.

Осыған байланысты қазақ жеріндегі ағартушылықты екі бағытта қарастырған дұрыс.

Бірінші бағыт: «Зар заман» ақындары және қоғамдық серпіліс

Бірінші бағыт — патшалық Ресейдің қазақ жеріне тереңдей енуі салдарынан құнарлы аймақтардың тартып алынуына, елдің шөлейт өңірлерге ығыстырылуына қарсылық білдірген ой-толғаныс. Сонымен бірге, тауарлы-ақша қатынастарының қазақ өміріне дендеп енуі дәстүрлі тіршілікті шайқалтып, жаңа әрі халыққа жат қатынастарды орнықтыра бастағанына алаңдау да осы бағыттың өзегіне айналды.

Тоталитарлық тәртіп кезеңінде бұл ақындарды «патриархалдық өмірді көксеушілер», «Ресейге қарсы реакциялық көзқарас ұстанғандар» деп бағалап, «Зар заман» өкілдері ретінде біржақты түсіндіру белең алды. «Зар заман» атауы Шортанбайдың бір толғауына байланысты орныққан. Соның салдарынан олардың есімі көп айтылмай, шығармалары оқу үдерісінен ығыстырылды.

Бұл бағыттағы ой ағыны XX ғасырдың басында Міржақып Дулатов, Ахмет Байтұрсынов сынды қайраткерлердің еңбегімен жалғасын тапты. Шоқан, Ыбырай, Абай халықты тікелей білімге, еңбекке шақырса, Шортанбай, Дулат, Мұрат өмірдегі түйткілді құбылыстарды ащы сын арқылы әшкерелеп, елді ілгері басуға үндеді. Осы тұрғыдан оларды да ағартушылар қатарына қосуға негіз бар.

Екінші бағыт: Шоқан, Ыбырай, Абай бастаған жаңашыл ағартушылық

Екінші бағыт — Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев бастаған ағартушылық қозғалыс. Бұл арна қазақ қоғамын оқуға, білімге, еңбекке, кәсіпке шақырып, ескінің зиянды әдет-ғұрпын сынға алды. Әдістері әртүрлі болғанымен, түпкі мақсат ортақ еді: елді прогреске бастау.

Абай Құнанбаев: ойшыл ақынның ағартушылық миссиясы

Абай Құнанбаев (1845–1904) — қазақ халқының көрнекті ойшылы, ақын әрі ағартушы. Ол ауқатты Құнанбай әулетінде дүниеге келді. Абай тарихқа ең алдымен кемеңгер ойшыл ақын ретінде енді: оның өлеңдері жинақы, көркемдігі жоғары, ойы терең, тәрбиелік мәні зор.

Орыс тілі мен ғылымын үйрену: Абайдың өркениеттік таңдауы

Абай өз заманының көрші халықтарынан өнеге алуға, әсіресе орыс халқымен достасып, тілін үйренуге, ғылым-білімін игеруге шақырды. Ол мұны қазақ халқының көзі ашылып, дүниетанымы кеңеюінің маңызды жолы деп білді.

Абай А.С. Пушкин мен М.Ю. Лермонтовты ұстаз тұтып, олардың шығармаларын, сондай-ақ И.А. Крыловтың мысалдарын қазақ тіліне аударды. «Татьянаға хат», «Онегинге хат» тәрізді аудармаларға ән де шығарды. Лермонтов арқылы Гетенің «Жолаушының түнгі әні» сынды поэтикалық әлемімен тоғысып, табиғаттың тынысын, адам көңілінің тереңін қазақ өлеңіне жақындатты.

1995 жылы Абайдың 150 жылдық мерейтойы ЮНЕСКО шешімімен халықаралық деңгейде аталып өтті. Бұл — Абай мұрасының әлемдік рухани кеңістіктегі салмағын айғақтайтын айқын белгі.