Педагогиканың ғылыми таным саласы - тәрбие
Педагогика: тәрбиені ғылыми тұрғыдан түсіндіру
Педагогика әуел бастан-ақ балалар тәрбиесі туралы ғылым ретінде қалыптасты. Тәрбие жөніндегі алғашқы мәліметтер адамзат тәжірибесіне сүйеніп, алғашқы қоғамдағы дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар арқылы бір буыннан екінші буынға ауысып отырды.
Қоғамның және ғылым-білімнің дамуына байланысты тәрбиенің пайда болуы мен даму заңдылықтарын ғылыми жолмен түсіндіру қажеттігі туды. Дегенмен, педагогиканы тек мектеп жасына дейінгі және мектеп жасындағы балаларды ғана зерттейтін пән деп шектеу кездеседі. Бұл көзқарас педагогиканың орта және жоғары білім беру, кәсіптік оқу орындарының жұмысы, сондай-ақ жұртшылық арасындағы тәрбие мәселелерін кеңінен қамтитын мүмкіндігін толық ашпайды.
Негізгі ой
Педагогиканы тек балалар тәрбиесімен шектеу дұрыс емес: ол жалпы адам тәрбиесін зерттейтін ғылым.
Ғылыми таным саласы
Педагогиканың ғылыми таным саласы — тәрбие; ол қоғамдық өмірдегі тәрбиенің мәні мен рөлін айқындайды.
Тәрбие ұғымы: тар және кең мағына
Тәрбие — жастарды әлеуметтік өмірге және еңбекке даярлау, оларға қоғамдық-тарихи тәжірибені меңгерту процесі. Педагогикада «тәрбие» ұғымы негізгі категориялардың бірі болып саналады және оған қатысты түрлі теориялар мен пікірлер айтылған.
Біржақты түсіндірудің шектеуі
Кейбір көзқарастар тәрбиені ересектердің балаларға ықпал етуі ретінде ғана түсіндіреді. Мұндай жағдайда бала пассивті объект ретінде қабылданып, педагогикалық процестің субъектісі ретінде қарастырылмайды. Бұл — тәрбиені біржақты сипаттау.
К. Д. Ушинскийдің пікірі
К. Д. Ушинскийдің айтуынша, адамның «жалғыз ғана тәрбиешісі» мектеп, тәрбиеші немесе ұстаздар емес. Тәрбиеге табиғат, отбасы, қоғам, халық және тіл де ықпал етеді. Оның түсіндіруі бойынша, бұл факторлардың әсері педагогикалық талаптармен қатар дәстүр, отбасы ішіндегі қарым-қатынас сияқты көптеген себептерге байланысты қалыптасады.
Тар мағына
«Тәрбиеші тәрбиелейді» деген түсінік: тәрбие арнайы ұйымдастырылған педагогикалық ықпал ретінде қарастырылады.
Кең мағына
«Өмір тәрбиелейді» деген түсінік: табиғи және әлеуметтік орта, мектеп пен ата-ана, қоғамдық ұйымдар мен бүкіл жұртшылық тұлғаның дамуы мен қалыптасуына ықпал етеді.
Тәрбие — көптің ісі. Сондықтан тәрбие мәселелерімен кәсіподақ ұйымдары, қоғамдық мекемелердің еңбек ұжымдары және жалпы қоғам айналысады. Демек, тәрбиені кең мағынада тұлғаның дамуы мен қалыптасуына табиғаттың және әлеуметтік ортаның, мектеп пен ата-аналардың, бұқараның ықпалы ретінде түсінген жөн.
Білім беру: ұғым, мазмұн және деңгейлер
«Білім беру» ұғымын педагогикаға алғаш енгізген — Иоганн Генрих Песталоцци. Білім беру дегеніміз табиғат және қоғам туралы ғылымда жинақталған білім жүйесін жеке адамның меңгеруі және оны өмірде тиімді қолдана білуі.
Қоғам дамуы және білім берудің күрделілігі
Білім беру әрбір қоғамның даму дәрежесіне байланысты. Бұл — өте күрделі ұғым, сондықтан оны педагогикалық ғылым тұрғысынан түсіндірудің бірнеше қыры бар.
Білім берудің сатылары
- Бастауыш білім
- Тоғыз жылдық білім
- Орта білім
- Жоғары білім
Мамандыққа байланысты бағыттар
- Педагогикалық
- Медициналық
- Ауыл шаруашылық
- Және басқа да бағыттар
Жалпы орта білімнің орны
Халыққа білім беру ісінің негізі — жалпы орта білім. Білім беру барысында жеке адамның танымдық іс-әрекеті дамиды, ой-өрісі кеңейеді, еңбекке дұрыс көзқарасы қалыптасады және мәдени деңгейі артады. Жастардың орта және жоғары дәрежелі мамандыққа ие болуы немесе өндірісте нәтижелі еңбек етуі де, ең алдымен, орта білім алуға байланысты.
Педагогиканың негізгі ғылыми ұғымдары
Әрбір ғылымның өзіне тән таным саласы және ғылыми ұғымдары бар. Мысалы, философияда — болмыс, материя, қозғалыс; экономикалық теорияда — қоғамның өндіргіш күштері мен өндірістік қатынастары. Ал педагогикада негізгі ұғымдарға тәрбие, білім беру, оқыту жатады.
Сонымен қатар педагогикада мақсат, құрал, тәсіл, даму, қалыптасу сияқты ұғымдар да қолданылады. Алайда бұлар көптеген ғылымдарға ортақ болғандықтан, оларды оқу мен тәрбие мәселелеріне қатысты нақты мазмұнда қарастыру қажет.