Бауыр ауруларын зерттеудегі қысқаша тарихи мағұлмат
Бауыр туралы тарихи деректер
Тарихи деректерге сүйенсек, қытайлықтар бауырды емдік мақсатта ерте заманнан қолданған. Кейбір деректерде олар бауыр арқылы мейірімсіз, қатыгез мінезді адамдарды «емдеуге» тырысқаны айтылады.
Ал үнділік ойшылдар баяғыдан-ақ өттің бауырдан бөлінетінін және адамның сарғаюы бауыр қызметімен тікелей байланысты екенін білген.
Б.з.д. VI–V ғасырларда өмір сүрген грек ғалымы Гиппократ бауыр ауруларының түрлерін сипаттап, әсіресе сары ауру мен бауыр шеменінің (асцит) бауыр қызметінің әлсіреуінен пайда болатынын байқаған.
Рим ғалымы Клавдий Гален алғаш рет адам мен жануар бауырының құрылымын зерттеп жазып, өттің бауырдан шығатынын және сарғаюдың өт жолдарының қабынуымен байланысты екенін ғылыми түрде дәлелдеген.
XV ғасырда Леонардо да Винчи бауыр анатомиясын зерттеп, бауыр шеменін алғаш көзбен бақылап, оның ерекшеліктерін сипаттады. Кейін Андреас Везалий бауырдың қан тамырлары мен өт жолдары туралы жазып, бауыр шеменінің арақ-шарап ішу және маскүнемдікпен тығыз байланысты екенін көрсетті.
XIX ғасырда ағылшын ғалымы Томас Сиденгам сары аурудың жұқпалы болуы мүмкін екенін алғашқылардың бірі болып атап, дәлелдемелер келтірген.
Бауырдың құрылымы мен қызметі
Бауыр — адам ағзасындағы ең ірі без. Ол құрсақ қуысының оң жағында, көкет (диафрагма) астында, қабырғаға жақын орналасады.
Ересек адамда бауыр салмағы шамамен 1300–1800 г болады. Орташа өлшемдері: ұзындығы 25–30 см, ені 15–20 см, қалыңдығы 10–15 см. Бұл көрсеткіштер адамның жасына және дене бітіміне байланысты өзгеруі мүмкін.
Сыртқы көрінісі қоңыр-қызғылт, сипағанда жұмсақ. Кескенде тіні ылғалды әрі нәзік, қысқанда оңай езіледі.
Бауыр негізінен екі бөліктен тұрады: оң бөлігі үлкен, сол бөлігі кішілеу. Ол басқа ішкі ағзалармен тығыз байланыста жұмыс істейді.
Негізгі ұғым
Бауырдың қабынуы — гепатит. Ол бауыр ауруларының кең тараған түрлерінің бірі болып саналады және жұқпалы (көбіне вирустарға байланысты) және жұқпайтын түрлерге бөлінеді.
Жұқпалы және созылмалы бауыр ауруларының алғашқы белгілері
Вирустық гепатиттің дамуы көбіне үш кезеңнен тұрады:
- Сарғаюға дейінгі кезең
- Сарғаю кезеңі
- Сауығу кезеңі
1) Сарғаюға дейінгі кезең
Ауру көбіне аяқ астынан, айқын себепсіз басталады. Дене қызуы 38°C-қа дейін (кейде одан да жоғары) көтеріліп, 2–3 күн сақталуы мүмкін.
Қызумен қатар әлсіздік, қол-аяқтың сырқырауы, бұлшық еттің ауыруы, бас ауыруы байқалады. Кейін тәбет төмендеп, жүрек айнып, құсуға бейімділік пайда болады.
Науқастардың шамамен 20%-ында іш өтуі, ал кейбірінде керісінше іш қатуы мүмкін.
Жалпы белгілермен бірге оң қабырға астындағы ауырсыну сезіледі. Кей адамдарда буындардың қақсауы, ісінуі, терінің бөртуі кездесуі ықтимал.
Диагностикаға қатысты маңызды жайт
Алғашқы 1–2 тәулік ішінде дәрігерге қаралу маңызды: аурудың қашан және қалай басталғанын нақтылау қажет.
Дәрігер қан мен зәр талдауларын тағайындайды. Қан талдауында ақ қан түйіршіктерінің өзгерістері байқалуы мүмкін, сондай-ақ бауыр ферменттері (аланин және аспартат трансаминазалары) жоғарылайды.
Зәр талдауында өт пигменттері анықталуы ықтимал, кейбір ферменттік көрсеткіштер де өзгереді.
Осы деректердің негізінде дәрігер сарғаю басталмай тұрып-ақ вирустық гепатитке күмәнданып, жұқпалы аурулар бөлімшесіне жолдама беруі мүмкін.
2) Сарғаю кезеңі
Сарғаю тез дамып, әдетте бір аптаға жетпей айқын көрінеді. Бұл кезеңде іштің бүріп ауыруы және қолайсыздық сезімі болуы мүмкін. Ол көбіне бауырдың ұлғаюымен байланысты.
Сарғаю әдетте көздің ақ қабығынан және ауыз қуысы шырыштысынан басталып, кейін бетке, кеудеге, қол-аяққа тарайды; ең соңында алақан мен табан сарғаяды. Тіл үсті қабыршықтанып, сарғыш-қоңыр жабындымен қапталуы мүмкін.
Қарағанда және пальпация жасағанда оң қабырға астындағы ауырсыну күшеюі мүмкін. Қан қысымы төмендеп, тамыр соғысы баяулауы ықтимал. Кей жағдайда жүрек-қантамыр, тыныс алу, эндокрин жүйелері және орталық жүйке жүйесі тарапынан да өзгерістер байқалады.
3) Сауығу кезеңі және аурудың ұзақтығы
Науқас әдетте жұқпалы аурулар стационарында емделеді. Вирустық гепатиттен айығу уақыты 2–3 айдан бастап, кейде 12 айға дейін созылуы мүмкін.
Егер В типті вируспен ауырғанда ем дұрыс жүргізілмесе немесе режим сақталмаса, ауру созылмалы түрге ауысуы ықтимал. Мұндай науқастарды инфекционистпен қатар гастроэнтеролог және гепатолог та бақылай алады.
Алдын алу және сақтану шаралары
Профилактика кімдерге бағытталады?
Алдын алу шаралары екі топқа бағытталады:
- өмірінде бауыры ешқашан ауырмаған адамдарға;
- бұрын бауыры қабынған адамдарға — асқынудың алдын алу және дұрыс бақылау үшін.
Бауыр қабынуының ең жиі себептерінің бірі — вирустық гепатит (сары ауру).
Өмір салты бойынша негізгі ұсынымдар
- Тиімді тамақтану қағидаларын ұстану.
- Арақ-шараптан бас тарту (ал ауырған адам үшін — толық тоқтату).
- Қимыл-қозғалысты арттыру: дене еңбегі мен дене тәрбиесіне тұрақты көңіл бөлу.
- Семіздіктің алдын алу.
- Қант диабетінің алдын алу шараларын сақтау.
Вирустардан қорғану: гигиена, қауіпсіздік және егу
Вирустармен күресте санитарлық-гигиеналық тәртіптің рөлі ерекше. А типті вирус кезінде таза ауызсу, қауіпсіз тағам және жеке бас гигиенасын сақтау аурудың алдын алуға көмектеседі.
Ал В және басқа да (A емес, B емес) түрлері үшін бұл жеткіліксіз болуы мүмкін. Сондықтан медициналық құрал-жабдықтарды, әсіресе инелерді дұрыс өңдеу және залалсыздандыру өте маңызды.
Вакцинация да профилактиканың негізгі бөлігі болып саналады: әлемде миллиондаған адам вирустық гепатитке қарсы егілген.
Ауырғаннан кейінгі режим және бақылау
Вирустық сарғаюмен ауырған адам стационарда кемінде 21–30 күн емделіп, кейін диспансерлік есепте болуы тиіс.
Қайта тексерілу әдетте 1, 3, 6 және 12 айдан кейін жүргізіледі.
- кемінде 6 ай ауыр жүк көтермеу;
- улы заттармен жұмыс істемеу;
- арақ-шарап пен сыраны толық тоқтату;
- дәрі-дәрмекті тек дәрігер кеңесімен қолдану.
Тамақтануда өсімдік майлары (жүгері, күнбағыс және т.б.) пайдалы. Тәбетке қарай, ағза көтеретін тағамды аз-аздан, бірақ тұрақты қабылдау маңызды.
Гепатитпен ауырған адам уақытша ауыр дене жұмысынан босатылуы тиіс; спорттық жарыстарға қатысуға және ұзақ сапарға шығуға кеңес берілмейді.
Егер әйел адам вирустық гепатитпен ауырса, ұрыққа жұғу қаупін ескеріп, кемінде 1 жыл жүктілікті жоспарлауды кейінге қалдырған дұрыс.
Қосымша емдік тәсілдер және бақылау
Бауыр және өт жолдары ауруларын емдеуде минералды су асқазан сөлінің қышқылдығына байланысты жылы күйде стаканмен берілуі мүмкін. Кей жағдайда минералды суға шомылу да пайдалы әсер береді.
Бауыр ауруларын емдейтін мамандандырылған орталықтарда жүйелі түрде тексеріліп тұру — асқынудың алдын алудың маңызды бөлігі.