Қазақша рефераттар

Көлденең масштаб

Масштабтар және олардың дәлдігі

Жер бетін қағазға бейнелеу үшін жердегі сызықтың горизонталь проекциясы бірнеше есе кішірейтіледі. Жер бетін қағазға түсіргендегі кішірейту дәрежесі масштаб деп аталады. Яғни план мен картаның масштабы — пландағы (картадағы) сызық ұзындығының оған сәйкес жер бетіндегі горизонталь ұзындыққа қатынасы.

Масштабтар сандық, сызықтық және көлденең болып бөлінеді.

Сандық масштаб

Сандық масштаб бөлшек түрінде беріледі: алымы бірлікті көрсетеді, ал бөлімі жер бетіндегі ұзындықтың планда немесе картада неше есе кішірейтілгенін көрсетеді.

Бөлім кішірейген сайын масштаб ірі болады, ал бөлім үлкейген сайын масштаб ұсақ болады.

Жиі қолданылатын масштабтар

План үшін

  • 1:500
  • 1:1000
  • 1:2000
  • 1:5000

Карта үшін

  • 1:10000
  • 1:25000
  • 1:50000
  • 1:100000
  • 1:200000
  • 1:300000
  • 1:500000
  • 1:1000000

Бұл қатынастар жердегі сызықтың 500, 1000, 2000 және т.б. есе кішірейтілгенін көрсетеді. Мысалы:

  • 1:500 — пландағы 1 см жер бетінде 500 см немесе 5 м.
  • 1:1000 — пландағы 1 см жер бетінде 1000 см немесе 10 м.
  • 1:2000 — пландағы 1 см жер бетінде 2000 см немесе 20 м.

Ескерту: План және картамен жұмыс істегенде сандық масштаб әрдайым есептеуді қажет ететіндіктен кейде қолайсыз. Сондықтан тәжірибеде сызықтық және көлденең масштабтарды қолдану ыңғайлы.

Сызықтық масштаб

Сызықтық масштаб ұзындық санағы бар түзу сызық бойындағы кесінді ретінде салынады. Бұл кесіндіні сызықтық масштабтың негізі деп атайды.

  1. 1 Масштаб негізі 2 см кесінділерге бөлінеді.
  2. 2 Сол жақ шеткі кесінді 10 бөлікке бөлінеді (әр бөлігі 2 мм).
  3. 3 Оң шеті нөлдік штрих деп белгіленеді.
  4. 4 Нөлдік штрихтың оң жағындағы бөліктерге масштабқа сәйкес мәндер жазылады.

Мысалы, масштабы 1:2000 болғанда:

Түсіндіру
1 см — 20 м
Өлшеу мысалы
Циркуль ашасына сәйкес кесінді — 140 м

Сызықтық масштабта кесіндінің оннан бір бөлігі көбіне көзбен жуықтап алынады, сондықтан оның дәлдігі әрдайым қажетті дәлдікке сай бола бермейді.

Көлденең масштаб

Өлшеудің дәлдігін арттыру үшін көлденең масштаб қолданылады. Ол сызықтық масштабтың бір түрі және арнайы тор құрылымы арқылы ұсақ үлестерді дәлірек анықтауға мүмкіндік береді.

  1. 1 Горизонталь сызық бойымен негіз ретінде бірнеше рет 2 см кесінді салынады.
  2. 2 Әр кесіндінің шетінен перпендикуляр сызықтар түсіріліп, олар 10 бөлікке бөлінеді.
  3. 3 Бөліктер арқылы негізге параллель сызықтар жүргізіліп, тор құрылады.
  4. 4 Нөлдік штрихтың сол жағындағы жоғарғы және төменгі кесінділер 10-ға бөлініп (әр бөлігі 2 мм), нүктелер қиғаш сызықтармен қосылады.

Нөлдік штрихтың сол жағындағы 2 мм бөліктер негіздің 1/10 бөлігіне тең, ал төменнен жоғары қарай бөлінген үлестер негіздің 1/100 бөлігіне дейін дәлдетеді. Негізі 2 см болатын көлденең масштаб жүздік (жай) көлденең масштаб деп аталады.

Масштаб дәлдігі (0,1 мм бойынша)

0,1 мм кесіндінің жер бетіндегі шамасы карта мен план масштабына тәуелді. Мысалдар:

Масштаб

1:1000

Дәлдігі: 0,1 м

Масштаб

1:2000

Дәлдігі: 0,2 м

Масштаб

1:5000

Дәлдігі: 0,5 м

Масштаб

1:10000

Дәлдігі: 1,0 м

Осыған ұқсас түрде басқа масштабтар үшін де дәлдік мәні анықталады.