Үнсіз сөйлеу - сөйлеу әрекетінің ерекше түрі

Глоссарий

Төмендегі ұғымдар психология, нейрофизиология, педагогика және зерттеу әдіснамасы салаларында жиі қолданылатын негізгі терминдерді қысқаша әрі нақ түсіндіреді. Анықтамалар тілдік тұрғыдан түзетіліп, мазмұны сақтала отырып ықшамдалды.

Психика және мінез-құлық

Аффект: (лат. affectus — жан толқуы) Күйініш не сүйініш кезіндегі эмоциялық күйдің айқын, күшті көрінісі. Мысалы: қайғыдан жылау немесе қатты қуаныштан тоқтай алмай күлу.
Әрекет: Белгілі мақсатқа бағытталған дербес қимыл. Ол сыртқы (қимыл-қозғалыс арқылы) және ішкі (ақыл-ой арқылы) әрекет түрінде іске асады.
Дағды: Қайталану нәтижесінде қалыптасатын іс-әрекет тәсілі. Уақыт өте келе автоматтанып, жеңіл, шапшаң әрі дәл орындалады. Физиологиялық негізі — динамикалық стереотип.
Инстинкт (соқыр сезім): Туа берілетін шартсыз рефлекстерге сүйеніп, организмнің сыртқы және ішкі жағдайларға арнайы үйретусіз бейімделу мінез-құлқы; сондай-ақ туа пайда болатын импульстардың әртүрлі әсерлерге қимыл арқылы жауап беруі.
Интроверт және экстраверт: Интроверт — ішкі ой-толғанысына көбірек үңілетін, тұйығырақ мінез ерекшелігі бар адам. Экстраверт — сезім-күйі мен ой-пікірін ашық білдіріп, сыртқы ортамен белсенді қатынас жасайтын адам.
Эмпатия: Өзге адамның жан дүниесін, күй-жайын түсіну және оған жанашырлық таныту қабілеті. Айқын көрінісі — идентификация (өзгенің күйін өз басынан өткендей сезіну).

Қабылдау, ойлау және тіл

Апперцепция: Қабылдаудың адамның бұрынғы тәжірибесіне, білім қоры мен ішкі психикалық күйіне тәуелді болуы.
Перцептивті әсер: Қабылдау процесіне қатысты әсерлер жиынтығы. Психологиялық тұрғыдан — объективті шындықтың сезім мүшелері арқылы тікелей бейнеленуі.
Ұғым: Заттар мен құбылыстардың мәнді белгілерін жалпылай бейнелейтін ойлау формасы. Әр ұғымның мазмұны мен көлемі болады және ол басқа ұғымдармен әртүрлі байланысады.
Сөздік-мағыналық ойлау: Ұғым-түсініктерді ой әрекеттері арқылы анықтап, жүйелеуге бағытталған ойлау түрі. Ол тікелей сезімдік тәжірибеге сүйенбей, ақыл-ой талқысы арқылы шындық пен ақиқаттылықты айқындайды.
Семантика: Сөздер мен атаулардың мағынасын зерттейтін ұғым (семантика, семасиология деп те аталады).
Синтагма: Сөз тіркестері мен олардың құрамдас бөліктерін жүйелі түрде талдайтын лингвистикалық термин: анықтаушы және анықталушы бөліктердің құрылымын айқындауға бағытталады.
Үнсіз (іштей) сөйлеу: Дыбыссыз жүзеге асатын сөйлеу әрекеті. Іштей сөйлеуде ой үзінді-кесінді болуы мүмкін; ол адамның іс-әрекетін жоспарлап, реттеуге қызмет етеді.
Эгоцентрлік сөйлеу: Баланың автономды сөйлеуі деп те аталады. Дауыстап сөйлеуден іштей сөйлеуге өтудегі аралық кезең ретінде қарастырылады.

Жүйке жүйесі және физиологиялық негіздер

Анализатор: (грек.) Түйсік тудыратын анатомиялық-физиологиялық аппарат.
Аксон: (грек.) Жүйке жасушасының ұзын талшығы.
Амнезия: (грек.) Естің бұзылуы.
Қозғыштық (әсерленгіштік): Жүйке жүйесінің әсерге тез қозып, тез жауап беру қасиеті.
Бағдарлау реакциясы: Жағдай өзгергенде организмнің күрделі әрі арнайы тітіркендіргіштерге жауап беруі. Мұнда күш-қуат пен сезімталдық артып, талдағыштар жұмысы күшейеді; адамда ол көбіне таңданудан басталады.
Динамикалық стереотип: Шартты рефлекстік байланыстардың жасалуы және олардың тұтас жүйе ретінде құрылуы. Дағды қалыптастырудың физиологиялық негізі болып саналады.
Жоғары жүйке қызметінің типі: Жүйке жүйесінің тұрақты, кешенді қызмет ерекшеліктері. Әлеуметтік орта мен іс-әрекет ықпалымен жаңа сапаларға ие болуы мүмкін; адам мінезінің физиологиялық негіздерінің бірі ретінде қарастырылады.
Ретикулярлық формация: Мидағы бөлімдер жұмысының өзара реттелуіне қатысатын жүйе. Төмендеуші түрінде импульстар жоғарыдан төменге әсер етеді; өрлеуші түрінде импульстар төменнен жоғарыға жетіп, ми қабығының белсенділігіне ықпал етеді (Г. Мэгун, Дж. Моруцци еңбектерімен байланысты).
Электроэнцефалограмма (ЭЭГ): Мидағы биоэлектрлік белсенділікті тіркеп, талдауға мүмкіндік беретін жазба.

Теориялар, бағыттар және ұстанымдар

Ассоциация: Психологияда — белгілі жағдайда екі не бірнеше психикалық құрылымдардың өзара байланысы. Сондай-ақ әлеуметтік мағынада — адамдардың бірлескен әрекет арқылы ұйымдасуы.
Ассоциациялық психология: XVII–XIX ғасырларда қалыптасқан, психикалық құбылыстарды ассоциация принциптері арқылы түсіндіретін бағыттар жиынтығы. Англияда кең дамыды; материалистік және идеалистік ағымдары болды. XX ғасырда механикалық бағыт ұстанған бихевиоризммен ұштасқан тұстары кездеседі.
Бихевиоризм: XX ғасырдың басында АҚШ-та қалыптасқан бағыт. Психиканы организмнің сыртқы және ішкі тітіркендіргіштерге жауап реакциялары арқылы түсіндіруге бейім.
Гештальтпсихология: XX ғасыр басында Германияда пайда болған бағыт. Сананың бастапқы бірліктері ұсақ элементтер емес, тұтас құрылымдар — гештальттар деп санайды.
Детерминизм принципі: Табиғат пен психикалық құбылыстардың материалдық себептер мен заңдылықтарға тәуелді екенін мойындайтын философиялық-методологиялық ұстаным. Адам іс-әрекеті тарихи-әлеуметтік жағдайлармен байланыста қарастырылады: әрбір құбылыстың өз себебі бар.
Рефлекторлық теория: Адам мінез-құлқы мен психикасы белсенді іс-әрекет барысында рефлекстік байланыстар арқылы реттеледі дейтін материалистік көзқарас. Негізін қалаушылардың бірі — И. М. Сеченев (еңбегі: «Бас миының рефлекстері»).
Рефлексология: В. М. Бехтерев негіздеген механикалық бағыт. Психиканы сыртқы ортаның жүйке жүйесіне әсері мен тітіркенуі арқылы түсіндіруге ұмтылып, сана мен психиканы тікелей зерттеуден бас тартқан.
Фрейдизм: З. Фрейд атымен байланысты бағыт. Мінез-құлықтың қозғаушы күші ретінде жыныстық еліктеуді шешуші фактор деп түсіндіруге бейім; бұл түсіндіруде әлеуметтік факторлардың рөлі жиі ескерілмей қалады.

Логикалық ой қорытындылары

Дедукция

Жалпыдан жекеге қарай ой қорытындысы. Кең тараған түрі — силлогизм: екі не бірнеше пікірдің байланысынан жаңа пікір шығару.

Индукция

Жекеден жалпыға қарай ой қорытындысы; нейрофизиологияда — алғашқы қозудың көрші аймақтарға таралуы.

Аналогия

Жекеден жекеге қарай ой қорыту; ұқсас құбылыстарды салыстыруға негізделеді. Аналогия арқылы алынған қорытынды көбіне болжамды сипатта болады.

Сана, тұлға және әлеуметтік орта

Сана: Психиканың адамға ғана тән ең жоғары сатысы; объективті болмыстың адам миындағы бейнесі. Адам шындықты тіл мен сөйлеу арқылы танып, бейнелейді.
Сана мен іс-әрекеттің бірлігі: Сананың генетикалық және функционалдық байланыста, бірлікте дамуын білдіретін ұстаным; ғылыми психологияның философиялық-методологиялық негіздерінің бірі.
Қоғамдық тәжірибе: Адамзаттың тарихи дамуында материалдық және мәдени құндылықтарды жасау барысында қалыптасқан білім, білік, дағдылар жүйесі.
Қажеттілік: Тіршілік ету үшін қажет жағдайларды қанағаттандыруға итермелейтін ішкі күй. Ол белсенді іс-әрекет пен қимыл-қозғалысты туындатады.
Ниет: Қажеттілікті өтеу үшін әрекеттенуге ішкі ұмтылыс. Әдетте нақты іс-әрекетте «материалданған» түрде көрінеді.
Проблемді ситуация: Белгілі бір түйінді мәселені шешуде ақыл-ой белсенділігі қажет болатын жағдай. Тәжірибеде жануарлар да белгілі жағдайға бейімделіп, шешім табуға әрекеттенеді (мысалы, маймылдың құрал қолдануы).
Психика дамуының қозғаушы күштері: Психикалық дамудың бағыты мен деңгейіне ықпал ететін сыртқы және ішкі факторлар жиынтығы. Жеке тұлға дамуында ол қажеттіліктер мен нақты болмыс арасындағы қайшылықтарды реттеу міндеттерімен астасады.

Темперамент және даралық ерекшеліктер

Темперамент: Жоғары жүйке қызметінің типтік ерекшеліктеріне сай адамның даралық-психологиялық сипаты. Негізгі түрлері: холерик, флегматик, сангвиник, меланхолик. Темперамент туа біткен негізге ие болғанымен, әлеуметтік орта мен өмір салты ықпалымен көрінісі түрленуі мүмкін.
Ұғымталдық: Сезімталдық пен қабылдағыштық: құбылыстарды тез аңғарып, олардың мән-мағынасын терең түсіне алу қабілеті.

Тәрбие, оқыту және зерттеу әдістері

Амал

Істі тиімді орындаудың жолын табуға бағытталған әрекет. Амал мен тәсіл көп болуы мүмкін, бірақ адам ең аз күш-жігер жұмсап, нәтижесі жоғары болатын ең тиімдісін таңдауға ұмтылады. Тәжірибемен тығыз байланысты.

Әдіс (метод)

(грек. methodos — зерттеу жолы) Мақсатқа жетуге бағытталған біріздендірілген тәсілдер мен тәртіпке келтірілген қызмет жүйесі. Ғылыми негізделген әдісті саналы қолдану — жаңа мәлімет алудың маңызды шарты.

Әдіснама (методология)

Ғылыми таным әдістері мен негізгі принциптер жүйесі. Педагогикалық болмысты тануға қажетті ұстанымдарды, әдістерді, құралдарды, сондай-ақ оларды қолдану жолдарын айқындайды.

Әдіскер (методист)

Оқу-тәрбие әдістерін жетік меңгерген ұстаз. Міндеттері: пәннің оқытылу жағдайын бақылау, озат тәжірибені жинақтап тарату, мұғалімдерге әдістемелік көмек көрсету.

Әдістеме (методика)

Әдістер жиынтығы және оқыту мен зерттеудің тәсілдері туралы ілім. Пәндік дидактика әр пәнді оқытудың өзіне тән заңдылықтарын қарастырады; әдістеме психология, педагогика, филология сияқты ғылымдардың жетістіктеріне сүйенеді.

Әңгімелесу (беседа)

1) Оқушының ақыл-ой белсенділігін арттыруға арналған оқыту-тәрбие әдісі: сұрақ-жауап арқылы білімді бекіту және толықтыру. 2) Вербальды қарым-қатынас арқылы ақпарат жинау тәсілі; психологияның әр саласында кең қолданылады.

Байқағыштық

Зат пен құбылыстың егжей-тегжейін аңғара алу қабілеті. Ол ортаға, тәрбиеге, мамандыққа байланысты; ғылыми және шығармашылық жұмыста маңызды.

Байқау әдісі (пробалау)

Белгілі жоспар бойынша зерттелушінің психологиялық ерекшеліктерін белгілі уақыт аралығында қадағалау. Әдетте зерттеуші әрекетке араласпай жүргізеді; мимика, сөйлеу реакциялары, қозғалыс, мінез-құлық белгіленеді.

Бақылау әдісі (наблюдение)

Педагогикалық құбылыстардың өту ерекшеліктерін мақсатты түрде жүйелі тіркеу. Түрлері: тұтас/іріктемелі, қосылымды/жай, далалық/лабораториялық және т.б.

Тест

(ағылш. test — сынақ) Адамның психологиялық ерекшеліктерін, қабілетін, ақыл-ой деңгейін және білім меңгеруін белгілі нормалар негізінде бағалайтын әдіс. Нәтижелері салыстырмалы түрде қорытындыланады.

Білім беру әдістемесі

Білім беру процесіндегі нақты тәсілдер мен амалдардың сипаттамасы. Оған байқау, жобалау, қателік арқылы үйрену, рейтинг, тест және т.б. жатады.

Генетикалық әдіс

Психикалық құбылыстар мен процестердің шығу тегін, пайда болуын және дамуын зерттейтін әдіс; қазіргі психологияда кең қолданылады.

Қоғам және топ

Топ: Ортақ істері мен белгілі ерекшеліктеріне сай бірлесетін адамдар қауымы.
Топ жетекшісі: Беделі, іс-әрекеті және мінез-құлқы арқылы құрбы-құрдастарына ықпал ететін адам.
Ұжым: Қоғамдық пайдалы іспен шұғылданатын, ұйымдасқан және жоғары деңгейде дамыған топ. Ұжымдағы қарым-қатынас ортақ мақсат-мүдденің бірлігіне негізделеді.
Үйлесім, сыйымдылық: Әлеуметтік психологияда — адамның ішкі қарсылығына қарамастан топ ықпалына саналы түрде бейімделіп, көнбістік көрсетуі ретінде түсіндірілетін ұғымдар.
Гендер: Ерлер мен әйелдердің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын, әлеуметтік рөлдерін талдауда қолданылатын термин.

Даму және білім

Бастауыш мектеп жасы: Бала дамуының бастауыш мектепте оқыту кезеңіне сәйкес сатысы. Хронологиялық шегі елге және тарихи жағдайға қарай өзгеруі мүмкін; шартты түрде 6–7 жастан 10–11 жасқа дейінгі аралықты қамтиды.
Ғылым: 1) Ғылыми әдісті жүйелі қолдану арқылы алынған білім негіздері; 2) жалпы заңдылықтарды қорытуға бағытталған зерттеулер мен пәндер саласы; 3) табиғи және әлеуметтік құбылыстарды зерттеудің ғылыми принциптерге негізделген әдістері мен амалдары.

Қысқа анықтамалар

Стимул

Қозғаушы әсер; тітіркендіргіштің рецепторларға ықпал етуі нәтижесінде организмде жауап реакциясын тудыратын ықпал.

Рефлексия

Сананың өзін-өзі тануға, ішкі психикалық күйді бағамдауға бағытталуы.

Интериоризация / Экстериоризация

Сыртқы әрекеттердің ішкі жоспарға ауысуы және керісінше: ішкі ой әрекетінің сыртқы іс-әрекетке айналуы.

Тітіркенгіштік

Жүйке жүйесінің сыртқы және ішкі әсерлерге жауап беруі; төменгі сатыдағы организмдерде психиканың қарапайым көрінісі ретінде түсіндіріледі.

Ескерту

Мәтінде кездесетін акцепторлық әрекет, анимизм, антропоморфизм сияқты бірқатар ұғымдар философия, мәдениеттану және психология тоғысындағы түсініктерге жатады. Қажет болса, глоссарийді тақырыптық бөлімдерге одан әрі жіктеп, оқу бағдарламасына бейімдеп кеңейтуге болады.