СПИДТІҢ АЛДЫН АЛУ ЖОЛДАРЫ
АҚТҚ/ЖҚТБ: жаһандық қауіп және Қазақстандағы ахуал
Бүгінде адам қорғаныш тапшылығының қоздырғышы (АҚТҚ — ВИЧ) мен жұқтырылған қорғаныш тапшылығы синдромының (ЖҚТБ — СПИД) қаншалықты қауіпті екенін білмейтін адам кемде-кем. Атының өзі үрей туғызатын бұл дерт жер шарында миллиондаған адамның өмірін қиып отыр.
АҚТҚ иммундық жүйені зақымдайды. Соның салдарынан ағза басқа инфекциялар мен ауруларға қарсы тұру қабілетін жоғалтып, асқынулар өлімге әкелуі мүмкін.
Індетке қарсы жүргізілген әрекеттердің тиімділігі әрдайым күткендей жоғары бола бермейді. Сондықтан індеттің дамуын жүйелі бақылауға алу, алдын алу мен емдеуді күшейту — қоғамдық денсаулық сақтаудың негізгі міндеттерінің бірі.
Халықаралық басымдықтар және індеттің таралу ерекшелігі
БҰҰ мақсаттары
БҰҰ 2002 жылы «Жаңа мыңжылдықтағы адамзаттың даму Декларациясын» жариялап, сегіз мақсаттың едәуір бөлігін денсаулық сақтау саласымен байланыстырды.
2015 жылға дейінгі міндет
Негізгі міндеттердің бірі — АҚТҚ/ЖҚТБ жұқпасының өсуін тоқтату және таралуын тежеу.
Жалпы халық арасында таралуы
Эпидемиялық үрдістің алаңдатарлық қыры — көптеген елдерде, соның ішінде балалар арасында да таралуының байқалуы.
Әлемдік бағалар (ЮНЭЙДС және ДДСҰ)
- Әлемде шамамен 40 миллион адам АҚТҚ-мен өмір сүреді.
- Олардың жартысына жуығы — әйелдер.
- Жұқтыру жағдайларының елеулі бөлігі 25 жасқа дейінгі жастар арасында тіркеледі.
Қазақстан: тіркелімдер және мемлекеттік шаралар
АҚТҚ жұқпасы Қазақстанды да айналып өткен жоқ. Елімізде жыл сайын тіркелген жағдайлар саны өсіп келеді. Мәтіндегі дерекке сәйкес, 1 қыркүйекке дейін АҚТҚ жұқпасымен тіркелгендер саны — 8737, оның ішінде 14 жасқа дейінгі балалар — 197. ЖҚТБ-мен ауырушылар саны — 586, оның ішінде қайтыс болғандары — 471.
2006–2010 жылдарға арналған бағдарлама
Қазақстанда «ЖҚТБ індетіне қарсы іс-әрекеттер бойынша 2006–2010 жылдарға арналған бағдарлама» қабылданды. Негізгі мақсат — індетті шоғырланған кезеңде тұрақтандырып, оның кең ауқымды жайылу кезеңіне өтуіне жол бермеу.
Ем мен қамту көрсеткіштері
- АҚТҚ жұқтырған жүкті әйелдер және олардан туған балалардың 90%-ы толық емдеуден өтеді.
- Тіркелген адамдардың кемінде 70%-ын емдеумен қамту көзделген.
- Жыл сайын ерікті тестілеу және кеңес берумен тұрғындардың кемінде 10%-ын қамту жоспарланған.
Әріптестік және ақпараттық жұмыс
Құқықтық қатынастарды жетілдіру, құқықтық және әлеуметтік орта қалыптастыру бағытында бірқатар шара өткізілді. Ұлттық және халықаралық әріптестердің әрекеттерін үйлестіру қамтамасыз етілді. ЮНЭЙДС, ПРООН, ЮНЕСКО, ЮНИСЕФ және басқа ұйымдардың қолдауымен 2007 жылдың алғашқы алты айында мақсатты бағыттарға сәйкес 283 млн теңге игерілгені көрсетілген.
Сонымен қатар 227 рет теледидар арқылы хабар ұйымдастырылып, 274 рет радиохабар таратылғаны айтылады.
Тәуекел топтарымен жұмыс: инъекциялық есірткі және жыныстық жол
Зиянды азайту шаралары
Инъекциялық есірткі тұтынушылар арасында кеңес беру және жасырын тестілеу шаралары жүргізілген. Дерекке сәйкес, 14 656 адам ерікті түрде кеңес алып, осы топтағы 6808 адам жасырын тест тапсырған.
Сенім пункттерінің желісі кеңейтіліп, барлығы 138 пункт жұмыс істеп, қосымша 17 пункт ашылған.
Жыныстық жолмен берілуінің алдын алу
Республика бойынша 27 «достық кабинеті» жұмыс істейтіні көрсетілген. Жастар мен халықтың түрлі топтары арасында салауатты өмір салтын насихаттау мақсатында ЖҚТБ орталықтарының, наркодиспансерлердің және тері-венерологиялық қызмет мамандары оқу орындарының оқытушыларымен бірлесе отырып әртүрлі шаралар өткізген.
Сондай-ақ психоәлеуметтік кеңес беру және анонимді тестілеу қызметтері бойынша арнайы нысандар құрылған.
Анадан балаға берілуінің алдын алу
АҚТҚ-ның анадан балаға берілу жолдарының алдын алу стратегиясы да жүйелі түрде іске асырылуда. Денсаулық сақтау министрлігінің 30 наурыздағы №212 бұйрығымен «АҚТҚ жұқпасының анадан балаға берілуінің алдын алу бойынша шаралардың кешенді жоспары» бекітіліп, осы бағытта 87 семинар өткізілген.
Екі мәрте тестілеу
Жүкті әйелдер екі рет тестілеуден өткізілді.
Жедел диагностика
Перзентханаларда жедел-диагностика және профилактика әдістері бойынша оқыту жүргізілді.
Тест-жүйелер
Бұл үшін 47 591 тест-жүйе сатып алынғаны көрсетілген.
Аймақтар антиретровирустық препараттармен қамтамасыз етілген. Дерекке сай, 59 жүкті әйел және 63 жаңа туған нәресте профилактикалық ем қабылдаған.
Емдеу хаттамалары және әлеуметтік қорғау
ЖҚТБ-ның алдын алу және оған қарсы күрес жөніндегі Республикалық орталық дайындаған хаттамаға сәйкес АҚТҚ жұқпасын бюджеттік негізде емдеуге қажетті негізгі өмірлік маңызды дәрілер тізімін толықтыру туралы ұсыныстар бекітілген. Сонымен қатар АҚТҚ-мен өмір сүретін адамдарды әлеуметтік қорғауға бағытталған екі жаңа жоба енгізілген.
Эпидемиологиялық қадағалау, мониторинг, бағалау, жоспарлау және жауапты шараларды болжау жүйесін жетілдіру жұмыстары жалғасуда.
Құқықтық негіз және кемсітушіліктің алдын алу
Адам құқықтарын насихаттау мен қорғау АҚТҚ/ЖҚТБ-ға қарсы шаралардың маңызды бөлігі болып табылады. 1994 жылы қабылданған «АҚТҚ ауруының алдын алу туралы» заң және 2001–2005 жылдары іске асырылған мемлекеттік бағдарлама алдын алу жұмыстары мен әлеуметтік қорғау шараларын жүзеге асыруға ықпал еткені аталады.
Тренд (2001–2005)
Соңғы жылдары тіркелген жағдайлар санының азаюы байқалған: 2001 жылы — 1171 адам, 2005 жылдың қорытындысы бойынша — 699 жағдай.
Заңнамалық жаңартулар
«АҚТҚ ауруының алдын алу туралы» заңға енгізілген өзгерістер АҚТҚ-мен өмір сүретін адамдарды әлеуметтік және құқықтық қорғауды күшейтуге, қуғындау мен кемсітушіліктің алдын алуға, сондай-ақ алдын алу шараларын тиімді іске асыруға жағдай жасауға бағытталған.
Мемлекеттік кепілдіктер
- Анонимді тексерілуге қол жеткізу мүмкіндігі.
- Тегін дәрігерлік және дәрі-дәрмек көмегі.
- Қуғындауға және кемсітушілікке жол бермеу.
- Кепілдендірілген тегін медициналық көмек көлемі шегінде вирусқа қарсы арнайы емге қол жеткізу.
Аймақтық көрініс
Сарапшылар бағалауынша, Қазақстанда шамамен 13 мыңға жуық адам АҚТҚ/ЖҚТБ-ға шалдыққан. Тіркелімдер бойынша ең көп жағдайлар Қарағанды, Павлодар, Оңтүстік Қазақстан, Қостанай облыстарында және Алматы қаласында байқалған.
Медициналық қауіпсіздік: қан құю, бақылау және тексерулер
Оңтүстік Қазақстанда балалар арасында АҚТҚ-инфекциясының тіркелу фактісіне байланысты республиканың барлық өңірінде қан құйылған балаларды АҚТҚ-ға тексеру жұмыстары жүргізілгені хабарланған. Гемотрансфузия бойынша 8107 бала анықталып, олардың 1719-ы (21,2%) тексерілген. Оңтүстік Қазақстан облысын қоспағанда, оң нәтижелер тіркелмеген. Тексеру деңгейінің төмендігі гемотрансфузиядан кейін 6 ай өткен соң тексерілетін тәртіппен түсіндірілген.
Қан қызметін тексеру
Республика бойынша қан және оның компоненттерін дайындайтын 156 ұйым жұмыс істейтіні, оның 150-і (96%) тексерілгені көрсетілген. Тексерілген ұйымдардың 42,6%-ында (64 ұйым) тәртіп бұзушылық анықталған.
- 5 ұйымның жұмысы уақытша тоқтатылған
- 5 іс тергеу органдарына берілген
- 4 адам қызметінен шеттетілген
- 48 айыппұл салынған
Медициналық ұйымдардағы режимдерді бақылау
Операция, инъекция секілді медициналық шаралар жүргізетін ұйымдар саны 7266 екені, олардың 5438-і (75%) тексерілгені айтылған. 1688 объектіде (31%) індетке қарсы және дезинфекциялық-зарарсыздандыру режимдері мен емдеу хаттамаларының бұзылуы анықталған.
- 49 ұйымның жұмысы уақытша тоқтатылған
- 54 іс тергеу органдарына берілген
- 578 адам қызметінен шеттетілген
- 2349 айыппұл салынған
Кадр сапасы және жаңа бағдарлама
Жеті облыста медицина қызметкерлерін қайта аттестаттау жүргізіліп, емдеу-алдын алу ұйымдарының мамандары үшін АҚТҚ-ның алдын алу мәселелері бойынша семинарлар ұйымдастырылған. Бұл оқытуларға 2654 адам қамтылған.
Сонымен бірге Қазақстанда ЖҚТБ індетіне қарсы 2006–2010 жылдарға арналған жаңа бағдарлама әзірленіп, медицина ұйымдарында донорлық қанның қауіпсіздігін және дезинфекциялық-зарарсыздандыру тәртібін қатаң бақылау жөніндегі іс-шаралар көзделген.