Қазақша рефераттар

ҚАЗЫҒҰРТ АУДАНЫНЫҢ СУ РЕСУРСТАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ

М.Н. Оспанқұлов

Оңтүстік Қазақстан облыстық дарынды балаларға арналған мамандандырылған №1 мектеп-интернат, Шымкент

Негізгі ой

Су көзін сақтай отырып, өзендердің әлеуетін халық игілігіне бағыттау.

Қазығұрттың мәні және бүгінгі өзектілік

Қазығұрт — ертеден келе жатқан киелі өңір. «Қазығұрт» атауын халық жадында сақтауының бір себебі — Нұқ пайғамбардың кемесі осы тауға тоқтаған деген аңызбен байланыстырылады. Осындай табиғи-тарихи құндылығы зор аумақтағы су ресурстарын ұқыпты пайдалану бүгінгі күннің маңызды мәселелерінің бірі.

Дәстүрлі қағида

«Бұлақ көрсең көзін аш». Су көзін тазалау, бастауларын қорғау және ұсақ бұлақтардың табиғи ағысын қалпына келтіру — өзендердің суын молайтудың ең қарапайым әрі тиімді жолдарының бірі.

Ауданда өзендер көп болғанымен, олардың әлеуеті толық іске қосылып отырған жоқ. Сондықтан суды бақылау, су көздерін ашу, арналарды күтіп ұстау және суды шаруашылыққа дұрыс бағыттау үшін нақты шаралар қажет.

Ауданның табиғи-географиялық сипаты

Қазығұрт ауданы облыстың оңтүстік-шығысында орналасқан. Жер бедері таулы әрі қыратты: шығысында Батыс Тянь-Шань сілемдерімен байланысатын Өгем, Қаржан, Шымған қыраттары кездеседі. Аудан аумағының едәуір бөлігі теңіз деңгейінен 800–1200 м биіктікте жатыр, ал Қаржантау жоталары 3000–3600 м-ге дейін көтеріледі. Батысы мен солтүстік-батысында қырқалы жазықтар басым.

Климат

Климат континенттік: қысы салыстырмалы жұмсақ, жазы ыстық. Қар қалыңдығы көбіне 25–50 см-ден аспайды және тез ериді.

Табиғи ресурстар

Минералды су, ақ құм, қиыршық тас барланған. Әктас пен гипс өндіру де аталады — бұл өндірістік су сұранысын арттыратын фактор.

Судың адам өміріндегі орны

Күнделікті тәжірибе судың өмір үшін шешуші екенін көрсетеді: «сусыз өмір жоқ». Су тек ауыз су ретінде ғана емес, тұрмыс, ауыл шаруашылығы, өндіріс және табиғатты қорғау бағыттарында да кең қолданылады.

Судың негізгі қолданылу бағыттары

  1. 1Ауыз су ретінде.
  2. 2Тұрмыстық қажеттіліктерде (үй шаруашылығы, тазалық).
  3. 3Жан-жануарларға суару ретінде.
  4. 4Егіншілік пен суармалы шаруашылықта.
  5. 5Өндіріс пен өнеркәсіпте.
  6. 6Коммуналдық қызметтерде.
  7. 7Табиғи апаттардың алдын алу және салдарын азайтуда.
  8. 8Минералды-емдік сулар арқылы сауықтыруда.
  9. 9Арзан энергия көзі ретінде (гидроэнергетика).

Қазығұрттың су желісі: өзендер мен бұлақтар

Қазығұрт ауданы су ресурстарына бай. Таулар арасынан бастау алатын көптеген бұлақтар біртіндеп қосылып, өзенге айналады. Ауданда ірілі-кішілі өзендер, көлдер мен бұлақтар бар. Негізгілері: Өгем, Келес, Ұялысай, Қаржансай, Мұғалысай, сондай-ақ Сарыағаш ауданымен жалғасатын Құркелес, Жылыбұлақсай, Бадам және басқа да су арналары.

Өзендер қар суы, мұздықтардың еруі және жауын-шашын есебінен толығып отырады. Олар халықтың тұрмыстық қажетін өтеуге, сондай-ақ ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын сумен қамтуға қызмет етеді.

Маңызды ескерту: жағалау тұрақтылығы

Ағыс әсерінен жағалаулар шайылып, жарқабақ құлауы және арнаның шөгіндімен бітелуі мүмкін. Сондықтан арна маңында қорғаныш орман белдеулерін қалыптастыру, тікелей жағалауға бұталар отырғызу, опырылуға бейім учаскелерді тамыр жүйесі жақсы дамыған өсімдіктермен бекіту ұсынылады. Шайылатын жағалауларды қалың бұталы өсімдіктермен немесе талдан тоқылған шарбақпен нығайту қажет.

Өзендердің жайылмаларын шабындық ретінде және ауыл шаруашылық дақылдарын өсіру үшін тиімді пайдалануға болады.

Негізгі өзендерге қысқаша сипаттама

Келес өзені

Келес — Сырдария алабына жататын өзен. Қазығұрт және Сарыағаш аудандары арқылы ағып өтеді. Ұзындығы 241 км, су жиналатын алабы 3310 км². Қаржантаудың батыс беткейі мен Қазығұрт тауынан бастау алып, Шардара бөгеніне құяды.

Ерекшелігі: бастапқы ағысында суы мөлдір, орта ағыстан төмен қарай лайлана түседі. Бұл көбіне адам әрекетімен (арнаға әсер ету, ластану) байланысты.

Негізгі салалары: Көкпарсай, Қаржансай, Ұялысай, Ащықарабаусай және басқа кіші салалар. Суы тұщы. Қапланбек маңында көпжылдық орташа су ағымы шамамен 5,9 м³/с. Өзен суы бау-бақшаны, егістікті суаруға және мал шаруашылығына пайдаланылады.

Құркелес өзені

Құркелес Қазығұрт пен Сарыағаш аудандары арқылы ағып өтеді. Ұзындығы 98 км, су жиналатын алабы 3600 км². Тасқұдық сағасы маңында жылдық орташа су шығыны шамамен 0,44 м³/с деп беріледі. Бастауы тік, жарлы; аңғары кең.

Өгем өзені

Өгем өзені Өгем тау сілемдерінен бастау алады. Бастауы тік жарлы. Жағасында емдік мақсатта қолданылатын әртүрлі шөптер өседі. Бастапқыда шағын өзен тәрізді көрініп, орта ағысына қарай суы көбейеді.

Негізгі салалары: Майдантал, Байдыберік, Сайрамсу, Сарыайғыр және басқа өзендер.

Су ресурстарын тиімді пайдалану: ұсыныстар

Суды тиімді пайдалану — тек ірі өзендерді емес, ағып жатқан шағын суларды да нақты мақсатқа бағыттау. Бұл бағытта ауыл шаруашылығын қолдау, экожүйені сақтау және жергілікті экономиканы әртараптандыру қатар жүруі керек.

Ауыл шаруашылығы

  • Өзеннің орта ағысынан егістік алқаптарға қарай суару арналары мен тарату жүйесін тарту.
  • Бау-бақша мен шағын егістікке суды әділ әрі үнемді бөлу.
  • Келестің мол суын жүзім шаруашылығына бағыттау; жер бедерінің тегістігі бұл іске қолайлы.
  • Алма, анар және басқа жеміс-жидек түрлерін дамыту.

Қоғамдық-экономикалық бағыттар

  • Жағажайларда демалыс орындарын ұйымдастыру және қауіпсіз инфрақұрылым құру.
  • Балық түрлерін көбейту үшін шабақтандыру, кейін реттелген әуесқой балық аулауды дамыту.
  • Су туризмі: катамаран, қайық, су ойындары; жағажай волейболы сияқты белсенді демалыс түрлері.
  • Сарқырама және ағын әлеуеті бар жерлерде шағын су электр станцияларын қарастыру.

Шағын өзендерді ұтымды пайдалану

Жүзімсай, Мырғалымсай, Ащысай, Көкпарсай сияқты шағын өзендер ірі жобаларға әрдайым лайық болмауы мүмкін. Дегенмен оларды ауыз су, тұрмыстық қажеттілік және шағын суару үшін тиімді басқару маңызды. Жүзімсай атауының өзі бұл өзен суының бұрын жүзім өсірумен байланысты болғанын аңғартады; бүгін де суды халық көбірек шоғырланған аймақтарға ақылмен бұрып, шағын егістікке жаратуға болады.

Нақты мәселе: әлеует толық ашылмаған

Келестің суы мол болғанымен, оны жүйелі түрде тиімді мақсаттарға бағыттау жеткіліксіз. Суару арналары, су үнемдеу технологиялары және ластануды азайту шаралары өзен сапасын сақтаудың басты тетігі болуы тиіс.

Сондай-ақ Құркелес пен Келес өзендерінің суын бірлесіп басқару арқылы суармалы жүйені күшейту, ал ағыс ерекшелігі қолайлы учаскелерде шағын гидроэнергетикалық шешімдерді қарастыруға болады. Мұндай бастамалар міндетті түрде экологиялық сараптамамен және жергілікті қауымдастықтың қатысуымен жүзеге асуы қажет.

Қорытынды

Қазығұрт ауданының су ресурстары — өңірдің ауыл шаруашылығы, тұрмыс сапасы және табиғи тұрақтылығы үшін стратегиялық байлық. Бұлақ көздерін ашу, өзен арналарын қорғау, жағалауды бекіту және суды жоспарлы түрде бөлу арқылы су әлеуетін халық игілігіне тиімді бағыттауға болады.

Пайдаланылған дереккөздерге сілтемелер

  • Мәтіндегі сілтемелер түпнұсқадағы нөмірлеу бойынша сақталды: [1], [2], [3], [4].