Сатып алу кезеңінің шоттарының дұрыстығын анықтайтын талаптар мен аудит жүргізілгенде тексерілетін аудиторлық тұжырымдар
1) Сатып алу кезеңі шоттарының дұрыстығын бағалау: талаптар және аудиторлық тұжырымдар
Мақсат — сатып алу циклінде көрсетілген операциялар мен қалдықтардың қаржылық есептілікте дұрыс, толық және уақтылы танылғанын негіздеу.
Негізгі талаптар
- Құжат айналымының айқындығы: келісімшарт, шот-фактура, жүкқұжат, қабылдау-тапсыру актісі.
- Өкілеттілік пен бекіту рәсімдері: сатып алуды бастау, лимиттер, жеткізушіні таңдау.
- Есеп саясатына сәйкестік: тану сәті, шығындарды жіктеу, ҚҚС есебі.
- Ішкі бақылаулар: үшжақты салыстыру (тапсырыс–қабылдау–шот), бөлінген міндеттер.
Аудиторлық тұжырымдар (assertions)
- Толықтық: барлық сатып алулар мен міндеттемелер есепте көрсетілді.
- Бар болу/шынайылық: операциялар нақты орын алды және құжатпен расталады.
- Дәлдік: сомалар, есеп айырысулар және салықтар дұрыс есептелген.
- Кезеңдеу: сатып алулар дұрыс есептік кезеңге жатқызылған.
- Ұсыну және ашып көрсету: баптар дұрыс жіктеліп, жеткілікті түрде ашып көрсетілген.
Аудит барысында жиі қолданылатын рәсімдер
Құжаттарды тексеру
Шот-фактуралар, актілер, келісімшарттар және жеткізу құжаттары бойынша сәйкестікті растау.
Салыстыру және қайта есептеу
Сомаларды қайта есептеу, үшжақты салыстыру, аналитикалық рәсімдер.
Кредиторлық берешекті растау
Жеткізушілерден растау хаттарын алу және айырмашылықтарды талдау.
Cut-off тесті
Кезең соңындағы жеткізілімдер мен шоттардың дұрыс кезеңде танылғанын тексеру.
2) Банктегі және басқа шоттардағы ақша қаражаттарының аудиті
Мақсат — ақша қаражаттарының бар екенін, кәсіпорынға тиесілі екенін, қозғалысының толық әрі дұрыс көрсетілгенін дәлелдеу.
Негізгі тәуекелдер
- Қаражаттың жымқырылуы немесе рұқсатсыз төлемдер.
- Банк үзінділері мен есеп регистрлері арасындағы сәйкессіздік.
- Кезеңдеу қателері (айдың/жылдың соңындағы төлемдер мен түсімдер).
- Валюта операцияларында бағамдық айырма мен комиссияларды дұрыс есептемеу.
Негізгі аудит рәсімдері
- Банк шоттарының тізімін және қол қою құқығы бар тұлғаларды талдау.
- Банкпен салыстыру (bank reconciliation) және айырмаларды түсіндіру.
- Банк растауын алу (қалдық, шектеулер, кепіл/кепілдік міндеттемелер).
- Ірі және әдеттен тыс операцияларды таңдап тексеру.
Нәтижені ұсыну
Эсседе анықталған тәуекелдерді, қолданылған рәсімдерді және олардың аудит тұжырымдарына (бар болу, толықтық, дәлдік, кезеңдеу, ұсыну) қалай ықпал ететінін қысқаша байланыстырып көрсетіңіз.
3) Ұзақ мерзімді активтердің аудиті
Мақсат — ұзақ мерзімді активтердің танылуы, бағалануы, амортизациясы және ашып көрсетілуі есеп саясаты мен стандарттарға сай екенін дәлелдеу.
Негізгі тексерілетін бағыттар
- Активтің бар болуы және меншік құқығы (құжаттар, тіркеу, инвентарлық есеп).
- Бастапқы құнның қалыптасуы және капиталдандырудың дұрыстығы.
- Амортизация әдістері мен пайдалы қызмет ету мерзімдерінің негізділігі.
- Құнсыздану белгілері және қажет болған жағдайда есептелуі.
Аудит рәсімдерінің мысалдары
- Ірі сатып алулар бойынша бастапқы құнды құжаттармен растау және қайта есептеу.
- Инвентаризация нәтижелерімен салыстыру, таңдап қарап шығу (inspection).
- Амортизацияны қайта есептеу және есеп саясатына сәйкестігін бағалау.
- Шығындарды жөндеу мен жаңғырту арасында дұрыс жіктеуін талдау.
Қорытындыға қойылатын талап
Таңдалған тақырып бойынша аудиттің мақсатын, негізгі тәуекелдерді және оларды азайтуға бағытталған рәсімдерді қорытындылап, қандай дәлелдер (audit evidence) сенімді болып саналатынын қысқаша көрсетіңіз.