БЕЙБАРЫС
Жат жұрттарда туған қыпшақ әдебиетінің бүкіл Шығыс елдеріне кең тараған ең көрнекті туындыларының бірі — қазақ сахарасының перзенті, қыпшақ текті сұлтан аз-Захир Бейбарыс туралы қиссалар.
Бұл әңгімелер Бейбарыстың тағдырын ғана емес, XIII ғасырдағы Дешті Қыпшақ, Мысыр және Шам өлкелерін шарпыған ірі тарихи үдерістерді де көркем баяндау арқылы жеткізеді.
Сұлтан аз-Захир Бейбарыс деген кім?
Араб тіліндегі «мамлюк» сөзінің мағыналарының бірі — «ақ құлдар». Мамлюктердің белгілі бір бөлігі қазіргі қазақ сахарасы, Еділ–Жайық өңірі және Қара теңіз жағалауларында моңғол шапқыншылары жүргізген қырғын соғыстар кезінде тұтқынға түскен қыпшақтардан құралған.
Зерттеуші И. М. Фильштинский деректеріне қарағанда, моңғолдар қыпшақтарды басқа тұтқындармен бірге шетелдік көпестерге, әсіресе италиялық саудагерлерге сатып отырған. Ал олар бұл «өтімді тауарды» Жерорта теңізінің арғы жағалауындағы Мысыр еліне жеткізіп, қымбат бағамен қайта сататын болған.
Мысыр сұлтандары нені бағалады?
Тұтқындар ішінен қыпшақтардың батырлығы, ер жүректілігі, төзімділігі мен шыдамдылығы ерекше көзге түсті. Осы қасиеттер оларды сарай жасақтарына, кейіннен әскери элитаға алып келді.
Қуат қайдан басталды?
Қыпшақ мамлюктері біртіндеп жоғары әскери қолбасшылық дәрежесіне көтеріліп, жұрт қолдамаған сұлтандарды тақтан тайдыруға дейін барған. Мысырдағы қыпшақтардың салтанатты дәуірі, әсіресе, XIII ғасырдың екінші жартысынан айқын байқалады.
«Бахрлықтар» және билікке келу
1250–1257 жылдары Египетті Айбек бастаған түркінің бахрлықтар деп аталған қауымы билеген. Бұл атау қыпшақтардың әскери казармалары Ніл өзенінің ортасындағы аралда орналасқанымен байланысты: сондықтан оларды «бахрлықтар», яғни «аралдықтар» деп атаған.
Мемлекеттік билік қолдарына тигеннен кейін қыпшақтар күрдтер әулетін ықпалдан ығыстырып, Египетті ұзақ уақыт басқарды. Сол кезеңнің ең әйгілі тұлғасы, жұртты ұйыстырып, жеңістерге жетелеген және күні бүгінге дейін халық жадында аңызға айналған сұлтан — аз-Захир Рукн ад-Дин Бейбарыс.
Өмір жолы: Дешті Қыпшақтан Каирге дейін
Жазба деректерге сүйенсек, Бейбарыс 1223 жылы моңғол шапқыншылығы ойран салған Дешті Қыпшақ даласында дүниеге келген. Жетім қалған бала өзге тұтқындармен бірге Мысырдың сол кездегі күрд текті сұлтаны Салих Наджм ад-Динге сатылған.
И. М. Фильштинский еңбектерінде жас Бейбарыстың әуелі Сириядағы әскери мектепте оқып, кейін мамлюк жасақтарына қабылданғаны айтылады. Әл-Мансур маңындағы алғашқы шайқаста-ақ ол ерлігімен көзге түседі.
Тарихи түйін
Крест тағушылар талқандалғаннан кейін Бейбарыс билік күресінің де алдыңғы шебіне шығып, негізгі қарсыластарының бірі Туран шаһты, кейін бақталасы Кутузды да тақтан тайдырғаны баяндалады.
Халифаттың қайта түлеуі және моңғолдарға тосқауыл
Бейбарыс үкімет басына келген тұс — моңғолдар 1258 жылы Бағдадты қиратып, Аббас әулетінен тараған халифалардың бірқатарын қазаға ұшыратқан дүрбелең кезең. Тірі қалғандардың бірі Шамға қашып құтылған екен.
Бейбарыс оны Мысырға алдырып, 1261 жылы әл-Мустансир есімімен халифа етіп жариялатады. Сол жаңа халифаның қолынан өзі де сұлтан лауазымын алғаны айтылады. Осыдан кейін Машриқ елдерін жаулап, Мысырға қарай ұмтылған моңғолдарға тойтарыс беріп, олардың бетін қайтарған.
Тәртіп
Әскер ішінде темірдей тәртіп орнатты.
Қауіпсіздік
Мысырға қауіп төндірген сыртқы күштерді тежеді.
Биліктің легитимі
Халифат институтын тірілту арқылы биліктің беделін күшейтті.
Мысырдың өрлеуі: егіншілік, суару, сауда
Бейбарыс тұсында Мысырдың егін шаруашылығы нығайып, суландыру жүйелері жөнделіп, қалпына келтіріледі. Қыпшақ текті көптеген әскербасыларға Сирия мен Египеттен жер бөліп берілгені де айтылады. Нәтижесінде елдің дамуы жеделдейді.
Әл-Искандария (Александрия), Дамиетта, әл-Қаһира (Каир) секілді қалалар ірі сауда орталықтарына айнала бастайды. Бейбарыс сауданың өркендеуіне барынша жағдай жасауға тырысады: мұнда Венеция, Сицилия, Генуя, Индия, Орта Азия тарапынан керуендер мен кемелер үзілмей ағылып отырған.
Бейбарыстың мемлекет қайраткері ретіндегі келбеті
- Елдің әл-ауқатын көтеруге күш салды.
- Крест тағушыларға қарсы күресте шешуші жеңістерге жетті.
- Моңғолдарды Мысырға қарай өткізбей, өңір қауіпсіздігін бекітті.
Аңызға айналған тұлға
Көп ұзамай Бейбарыс есімі «Мың бір түн» хикаяларының негізгі кейіпкерлерінің бірі, Аббас әулетінен шыққан халифа Һарун ар-Рашид (786–809) секілді аңыздық сипат алады. Риуаяттарда Бейбарыс та Һарун ар-Рашид сияқты қарапайым киініп, түнгі Каирді аралап, халықтың тұрмыс-тіршілігімен жақын танысады; қылмыстыларды жазалап, күнәсіздерге көмектеседі деп суреттеледі.
Осы қырына байланысты мұхаддистер мен қиссашылар оның бейнесін ерекше мәнермен, кеңінен баяндайтын болған.
Қиссалар қалай қалыптасты: деректер мен куәліктер
Араб халқы шығарған Бейбарыс жайлы аңыздар, қиссалар мен әңгімелер — бір ғана дәуірдің емес, бірнеше ғасырдың жемісі. И. М. Фильштинский бұл халық романдарына негіз болған дереккөздер ретінде Бейбарыстың хатшысы әрі ғұмырнамашысы Мухий ад-Дин ибн Әбд аз-Захир (1223–1292), сондай-ақ тарихшы-шежірешілер әл-Мақризи (1362–1442) мен Ибн Тагриберди (1409–1470) қалдырған мәліметтерді атайды.
Каирдегі ауызша дәстүр
Египетте біраз жыл тұрған ағылшын шығыстанушысы Э. У. Лэйн: «Каир қаласында отызға жуық қиссашы бар деседі. Олардың бәрі де тек “аз-Захирдің” (“Сират аз-Захир” немесе “ас-Сира аз-Захирийа”) ғұмырнамасы атты шығарманы жатқа айтады», — дейді.
Египеттің көрнекті ғалымы әрі классик жазушысы Таха Хуссейн (1889–1975) те «Аййам» («Күндер») атты өмірбаяндық жазбаларында бала кезінде ең көп естігені Бейбарыс батыр туралы риуаяттар болғанын еске алады. Бұдан мұндай әңгімелердің халық жадындағы салмағы айқын аңғарылады.
Бейбарыс заманына жақын өмір сүрген тарихшы Вильгельм Тайпольский де оған: «Бейбарыс — жауынгерлігі жағынан Гай Юлий Цезарьмен терезесі тең тұратын қаһарман», — деп баға берген.
Қайғылы аяқталу және мұраның жалғасы
Халық аузындағы нұсқаларда Бейбарыс қапыда уәзір Қалауынның қолынан қаза табады делінеді. Аңыз желісінде Қалауын батырдың балаларын да у беріп өлтіріп, жақын жолдастары мен зайыбын қуғын-сүргінге ұшыратады. Алайда Қалауынның өзі де ақыры өлім құшады.
Бейбарыс туралы қиссалардың бір нұсқасын шығыстанушы В. Н. Кирпиченко араб тілінен орыс тіліне аударып, 1975 жылы Мәскеуде бастырып шығарған.
Бейбарыс жайлы бұл классикалық мұра өткен заман оқиғаларын елестетіп қана қоймай, тарихи шындықты көркем бейнелеу арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткен елеулі дүниеге айналды.